باسمه تعالي
پايان نامه ارشد
راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان

فصل اول؛
كليات پژوهش
” همه‏ى بهشت آنجاست كه درخت دانش سرافراخته باشد. ”
نيچه: ” فراسوى نيك و بد ”
مقدمه
” رَبَّنا آتِنا مِنْ لدُنكَ رَحمَةً و هَيّى‏ء لَنا مِنْ اَمُرِنا رَشداً “1
شكر و سپاس و منت و عزت، خداى2 را كه بر اين بنده‏ى ناچيز خود منت نهاد تا توفيق نوشتن مجموعه‏ى حاضر را پيدا كنم.
دانستن از اشتياق آغاز مى‏گردد و چون مشتاقى، پس عاشقى و عاشق مى‏داند، به جهت اشتياقى كه در جودش زبانه مى‏كشد.
” در روزگار ما ديگر نيازى نيست بگوييم: ” خواندن خوب است ” همه مى‏دانند و بايد بدانند كه خواندن سودمند و لازم است، ديگر زمانى فرا رسيده است كه به جاى شعار دادن درباره‏ى خواندن، بايد به كارهاى بنيادى دست بزنيم: نياز به خواندن را از كودكى به گونه‏اى بياموزيم كه در شمار عادت‏ها و جزئى از طبيعت انسان در آيد. ” 3
در جهان امروز، عمده‏ى فعاليت‏هاى محققان و مشاوران معطوف به مدرسه است ؛ و مدارس و آموزشگاه‏ها به مهمترين ميدان پژوهش تبديل شده‏اند اما متاسفانه اين مسئله در ميهن ما جايگاه واقعى خود را پيدا نكرده است.
با توجه به اينكه دنياى ما در حال تغيير و تحوّل است و ما نيز كه در آستانه‏ى قرن بيست و يكم قرار داريم بايد در مورد رويدادها، پيش بينى‌هايى انجام داده و براى آن‏ها تعيين حدود كنيم.
تغييرات گوناگون به سرعت در حال انجام و ادامه هستند و اين جزء پيش بينى‏هاى اوليه‏اى است كه توسط هر فرد مى‏تواند بعمل آيد. 4
در عصر ما مطالعه زير بنا و مبناى اطلاعات، و تمامى تغييرات موجود در جهان است، سير و تتبّع در اين زمينه در زندگى ما جزء مصالح اساسى، و ضرورتش در پژوهش امروزه بيشتر احساس مى‏شود اما قلمرو و مطالعه با موضوعات و عناوين ديگر تفاوت دارد و پژوهش در اين گسترده حتى در نمونه‏هاى محدود و كوچك و تعميم آن به كل جوامع و يا يك جامعه آسان نيست و بايد جانب احتياط را رعايت كرد.
در عصرى كه زندگى مى‏كنيم مطالعه نيز از دامنه‏ى تغييرات مستثنى نبوده است و اثرات مستقيم و غير مستقيم آن در زندگى بشرى، اوضاع اقتصادى، اجتماعى، سياسى و به ويژه فرهنگى كاملاً مشهود بوده و راه‏هاى تازه‏اى در برابر افراد گشوده است. بطوريكه امروزه كليه‏ى صاحبنظران بر اين امر اتفاق نظر دارند كه اولين گام در جهت توسعه از هر حيث5 ، مشمول هدفمند كردن نيروى انسانى و يا به عبارت بهتر، آموزش نيروى انسانى در چهارچوب برنامه‏هاى آموزشى مناسب است. و گام برداشتن در جهت پيشرفت و توسعه و تبلور ارزش‌ها و متحول كردن ذهن ‏و نگرش ‏نسل ‏جديد، بدون ‏برنامه‏ريزى ‏و مطالعه‏ى ‏دقيق ‏امكان‏پذير نيست.
“دانشمندان اهل فن، مطالعه را واقف گرديدن، مرور كردن كتابتى به چشم و بي‌آواز خواندن و همچنين نگريستن همراه با تامل، تفكر و انديشه و نظر به دقت، معنا كرده‏اند.” 6
تا قرن پيش سرنوشت افراد عموماً با منشاء خانوادگى و اصل و نسب آنان ارتباط داشت. فرزندان كارگران، پيشه وران، بازرگانان، و فرمانروايان ناگزير بودند مشاغل خانوادگى را به حكم سرنوشت مقدر و غير قابل تغيير بپذيرند، اما با توسعه‏ى علوم و پيشرفت صنايع و دانش بشرى اين اوضاع غير قابل تغيير، به يكباره تغيير پذيرفت.
در كشور ما تا چندين سال پيش فقط معدودى از خانواده‏هاى ايرانى فرزندان خود را به مدرسه مى‏سپردند و خانواده‏هاى كم مايه چاره‏اى جز اينكه از آغاز كودكى به كار و حرفه‏ى خانوادگى بپردازند، نداشتند. اما در حال حاضر وضعيت فرق كرده است، مطالعه‏ى آمار مدارس ايران روشن مى‏سازد كه تعداد دانش‏آموزان مدارس از سال 1304 تا 1340 قريب 60 برابر افزايش يافته و تا سال 1368 اين تعداد در حدود، ده ميليون و تا به امروز بيش از بيست ميليون نفر رسيده است، در صورتيكه مطالعه‏ى افراد عامه ، مراكز آموزش عالى و دانشگاه‏ها، پژوهشكده‏ها … مستثنى اين آمار هستند، به همين خاطر دور از ذهن نيست كه عصر ما، عصر انفجار اطلاعات ناميده شده است.
امروزه ضرورت نياز به مطالعه، عادت به مطالعه 7 و آشنايى با اصول و روش‏ها و مهارت‏هاى8 آن، بيش از هر زمان ديگر احساس مى‏شود، و عدم اطلاع از روش‏هاى مطالعه و عادت‏هاى بد مطالعه يكى از علل مهم عقب ماندگى تحصيلى است، توان هر كسى براى پيشرفت تحصيلى 9 كامل، به سختى درك مى‏شود و بستگى به عوامل متعددى دارد، تلاش‌هايى در جهت رفع پيشرفت تحصيلى بالاتر، از طريق بهبود كيفيت آموزش، موضوعات آموزشى، محيط‌هاى تحصيلى و غيره انجام گرفته است. در بخش دانشجويى نيز، تلاش‌هايى در جهت بهبود انگيزش، رغبت و عادت‏‌هاى كارى، انجام گرفته است، به طورى كه مى‏تواند حداكثر توان خود را بكار برد.
وقتى گفته مى‏شود تلاش‌هايى انجام گرفته است، اين تلاش‏ها فقط در چند كشور پيشرفته و چند مدرسه‏ى پيشرفته واقعيت داشته است و در كشور خودمان به كار بيشتر براى بهبود كيفيت و بهينه سازى پيشرفت تحصيلى نياز داريم.
تحقيق حاضر شامل طرح‏ها، روش‏ها، بيان اصول و نظرياتى مى‏باشد كه بيشتر كشورها براى مطالعه و تشويق به آن بكار گرفته شده و در حال حاضر مورد استفاده قرار مى‏گيرد، از اين رو مى‏تواند بعنوان مجموعه‏اى در برگيرنده‏ى تحقيقات، نظريات، و عقايد مختلف در مورد روش‏هاى مطالعه و تشويق به آن است مورد توجه قرار گيرد.
در شرايط يادگيرى آموزشگاهى(درس خواندن) دانشمندان و متخصصان تعليم و تربيت چهار شرط كلى را براى يادگيرى كلاسيك و آموزشگاهى انسان و به عبارتى ” درس خواندن ” لازم و ضرورى مى‏دانند:
1ـ استعداد و توانايى‏هاى فردى 2ـ انگيزه و علاقه 3ـ امكانات آموزشى 4ـ روش و شيوه‏هاى يادگيرى
چنانچه هر يك از اين شرايط كه به عنوان چهار چرخ اصلى ماشين آموزش و فراگيرى انسان محسوب مى‏شوند مهيا نباشد، موفقيت مطلوب آموزشى و تحصيلى حاصل نخواهد گرديد. مثلاً اگر كسى هر چند استعداد و نيز علاقه‏ى بسيار به فراگيرى داشته باشد اما امكانات لازم (مثل معلم، كتاب، مدرسه) در اختيار نداشته باشد نمى‏تواند از آموزش لازم برخوردار شود و همچنين اگر كسى هر سه شرط اوليه را داشته باشد اما از اصول و روش‌هاي صحيح يادگيرى و درس خواندن اصولى آگاهى نداشته باشد و به عبارتى شيوه كار با سوپر كامپيوتر بيولوژيك خود (مغز ـ ذهن) را نداند ، از آموزش مطلوب برخوردار نخواهد بود. و كاميابى تحصيلى چندانى نخواهد داشت.
در كشور ما متاسفانه به اين عامل و شرط بسيار مهم كم توجهى شده است، در حاليكه ضرورت و اهميت آن قابل ترديد نيست. تجربه نشان مى‏دهد كه بسيارى از ناكامى‏هاى تحصيلى يا افت‌هاي تحصيلى به اين دليل عمده است كه دانش‏آموزان و يا دانشجويان نسبت به روش صحيح و اصولى مطالعه و درس خواندن آگاهى لازم را ندارند بطوريكه پس از فراگيرى اين اصول و روش‏ها و به كار بستن آن‏ها وضعيت تحصيلى آن‏ها بسيار متحول شده و از كيفيت و موقعيت بالايى برخوردار شده است.
ما سعى كرده‏ايم به اين اصول و روش‏ها با استفاده از منابع و مراجع متعدد و معتبر علمى و روانشناسى يادگيرى 10 بدست آمده بپردازيم به اميد آن روز كه مطالعه و عادت به آن بصورت وظيفه در آيد و توسط ديگر محققان بصورت فن تعقيب و پى‏گيرى11 ادامه يابد.انشاءا…
بيان مسئله:
امروزه مطالعه راهى است بسيار ساده و عملى و دريچه‏اى است به سوى جهان علم و معرفت، راهى كه انسان را در مسير رشد و كمال هدايت كرده و مناسب‏ترين شيوه جهت انتقال پيام، عقايد، طرح‏ها و انديشه‏ها است و مى‏تواند هدف هر دانشجو، دانش‏آموز … و افراد جامعه باشد.
ما در عصرى زندگى مى‏كنيم كه يكى از خصوصيات بارز آن، تغييرات و تحولات شگرف و مداومى است كه در تمامى زمينه‏ها به ويژه اطلاعات و دانش نيروى انسانى رخ داده است، اما با اين وجود تمامى كشورها و جوامع به طور مشترك از جامعه‏ى مطالعه كنندگان خود راضى نيستند و ما هر ساله شاهد افت تحصيلى دانش‏آموزان در مقاطع مختلف و عدم مطالعه‏ى مطلوب و كافى افراد جامعه‏ى خود هستيم.و اين بيشتر به دلايل عدم برنامه‌ريزى صحيح، عدم فعاليت‌هاي لازم در زمينه‏ى مطالعه، آگاهى نداشتن از روش‌هاى صحيح مطالعه، روش‌هاى نامناسب مطالعه ندادن انگيزه و تشويق‏هاى لازم جهت مطالعه و عادت به آن، شيوه‏هاى نامناسب تدريس، استفاده‏ى بيشتر دانش‏آموزان از روش‏هاى يادگيرى سطحى ساده (تكرار و حفظ مطالب) و ديدگاه‏هاى متفاوت در رابطه‌ي با مطالعه عنوان كرد.
تنها راه بقا و دوام مطالعه، همگام نمودن اطلاعات با جهان امروز و پيشرفت در مسير رشد و كمال و رعايت و انجام موارد مذكور و همّت به تحقيقات مستمر و متعدد بر تمام جوانب مختلف مطالعه، و كوشش در رفع نواقص و محدوديت‌هايى كه از تحقيقات پيش منتج شده و در دسترس مى‏باشد و همچنين از بين بردن عوامل مداخله‌گر و مزاحم مانند:(ترس، اضطراب …) بويژه در دانش‏آموزان، كه در عملكرد تحصيلى آنان نقش عمده‏اى دارد است و سعى و كوشش در ايجاد انگيزه12، تقويت مثبت13 بويژه در انگيزه‏هاى درونى، روش‏هاى يادگيرى عينى14 و مشاهده‏اى15 و فراهم ساختن مكان و محل‌هايى16 جهت مطالعه‏ى عموم افراد بويژه دانش‏آموزان و تشويق صحيح تا حركت به سوى پله‏هاى پيشرفت مطالعه كه انشاءا… به صورت احساس وظيفه در آيد و مطالعه به هدف نهايى برسد. در اين پژوهش محقق قصد دارد به بررسى راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان پايه‏ى سوم مقطع متوسطه در رشته‏هاى علوم رياضى، تجربى و انسانى آموزش و پرورش شهر قدس را مورد مطالعه و تجزيه و تحليل قرار دهد و بر اساس نتايج حاصله پيشنهادات لازم را ارائه نمايد.

هدف پژوهش
1ـ اهداف كلى
هدف از انجام اين تحقيق عبارتست از، بررسى راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان پسر و دختر پايه‏ى سوم مقطع متوسطه17، در رشته‏هاى علوم رياضى، تجربى و انسانى آموزش و پرورش منطقه‏ى شهر قدس مى‏باشد.

2ـ اهداف جزئى
اين تحقيق از مجموع اهداف خود ده هدف عمده را در بر دارد:
ـ بررسى راهبردهاى مطاله‌ي دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‏هاى مختلف تحصيلى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان پسر رشته‌ي رياضى و تجربى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان پسر رشته‌ي رياضى و انسانى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان پسر رشته‌ي تجربى و انسانى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر رشته‌ي رياضى و تجربى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان دختر رشته‌ي رياضى و انسانى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان دختر رشته‌ي تجربى و انسانى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‌ي رياضى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‌ي تجربى.
ـ بررسى راهبردهاى مطالعه‌ي دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‏اى انسانى.

اهميت موضوع پژوهش
در دنياى امروز آدمى، تحت هر شرايطى بي‌نياز از مطالعه، آگاهى و غنى سازى روح و روان خود نيست. و بدون شك هر كس به تقويت انديشه، آگاهى و يا تجديد نظر نسبت به دانش و اطلاعات خود نپردازد و بصورت فنى و باآگاهى از روش‏هاى مطالعه و يادگيرى مطالعه ننمايد زيان خواهد ديد.
در دنياى در حال تغيير كنونى، ضرورت آموزش و مطالعه به دلايل فراوان پذيرفته شده است.
تغييرات سريع و عميق علمى سبب شده است كه هر از گاه، مطالب و نظريه‏هاى جديدى وارد ميدان زندگى شود كه براى ادامه حيات، به ناچار بايد علوم و معارف جديد را مطالعه كرد و آموخت و برخى از نظريه‏هاى قديمى را را كه كارآيى ندارند، كنار گذاشت و بايد باور داشت دانش‏آموزان پايه و زيربناى اصلى هر جامعه بويژه مطالعه كنندگان جامعه‏ى امروز و فردا خواهند بود، تغييرات فن آورى سبب دگرگونى در همه‏ى زمينه‏ها و كسب مهارت دانش و همچنين مطالعه شده است و جهان به دهكده‏ى كوچك تبديل شده است و ميزان كمّى و كيفى اين تغييرات آن قدر زياد است كه گاهى اوقات برنامه ريزان امر مطالعه، محققان و پژوهشگران را در اين زمينه دچار مشكل كرده است و ما بايد اصول و روش‏ها، فرصت‏ها، و توان سازگارى 18رابه نيروى انسانى19 خصوصاً دانش‏آموزان ايجاد و منتقل كرده تا به ضريب و درجه‏اى از اطمينان براى جامعه‏ى مطالعه كنندگان امروز و فردا برسيم.
سازمان آموزش و پرورش به عنوان مهم‏ترين سازمان هر كشورى در واقع سنگ بناى تمامى جامعه است وبدين جهت بايد بدنه‏ى خود يعنى دانش‏آموزان را براى همگام و همنوايى با پديده‏ها و تازه‏هاى علمى منطبق با نيازهاى فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى از طريق اصول و روش‏هاى صحيح مطالعه و عادت به جريان و تداوم آن آگاه ساخته و به آموزش صحيح آن بپردازد و از اين طريق به، به سازى نيروى انسانى خود نيز كمك كرده است.
البته شايان ذكر است امروزه عنايت در خور توجهى نسبت به مطالعه، اصول و روش‏هاى صحيح آن همچنين ايجاد انگيزه و تشويق صحيح و عادت به مطالعه و احساس اينكه مطالعه به صورت يك وظيفه تداعى شود صورت نپذيرفته است كه بيشتر عقب ماندگى‏ها از هر حيث تحت شعاع اين اين امر قرار گرفته است. و همه ساله تعداد زيادى از دانش‏آموزان دچار افت تحصيلى مى‏شوند كه از عمده پيامدهاى آن، مى‏توان پيامدهاى اقتصادى و روان شناختى را نام برد. با آموزش روش‏هاى صحيح مطالعه مى‏توان به دانش‏آموزان فراگيرى روش‏هاى اصولى و صحيح براى هر رشته، هر درس، و هر موضوع و كتاب را آموزش داد. اگرچه پى بردن به مسائل و تمامى ابعاد مختلف مطالعه ميزان و موفقيت آن آسان نيست. و كمى پيچيده و دشوار است، اما اين پژوهش جهت بررسى اصول، راه‏ها و روش‏هاى صحيح مطالعه بررسى راهبردهاى مطالعه در شاخه‏ى نظرى، دانش‏آموزان پسر و دختر سال سوم متوسطه ميزان و عدم موفقيت در امر مطالعه تدوين شده تا گامى هر چند كوچك اما عميق، در جهت شناسايى افت‏هاى تحصيلى، عوامل مداخله‌گر و مزاحم مطالعه و بررسى راهبردهاى مطالعه جهت پيشرفت دانش‏آموزان در زمينه‏هاى مطالعاتشان باشد. انشاء ا…
فرضيه‏هاى پژوهش20
به جهت دستيابى به هدف پژوهش حاضر، فرضيه‏هاى زير در نظر گرفته شده است.
فرضيه‏ى اول ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‏هاى مختلف تحصيلى تفاوت وجود دارد.
فرضيه‏ى دوم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان پسر رشته‏ى رياضى و تجربى تفاوت وجود دارد.
فرضيه‏ى سوم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان پسر رشته‏ى رياضى و انسانى تفاوت وجود دارد.
فرضيه‏ى چهارم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان پسر رشته‏ى تجربى وانسانى تفاوت وجود دارد.
فرضيه پنجم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر رشته‏ى رياضى و تجربى تفاوت وجود دارد.
فرضيه‏ى ششم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر رشته‏ى رياضى و انسانى تفاوت وجود دارد.
فرضيه هفتم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر رشته‏ى تجربى و انسانى تفاوت وجود دارد.
فرضيه هشتم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى دانش‏آموزان دختر و پسر رشته‏ى رياضى تفاوت وجود دارد.
فرضيه نهم ـ بين راهبردهاى مطالعه‏ى‏ دانش‏آموزان‏ دختر و پسر رشته‏ى‏ تجربى‏ تفاوت ‏وجود دارد.
فرضيه دهم ـ بين راهبردهاى ‏مطالعه‏ى ‏دانش‏آموزان ‏دختر و پسر رشته‏ى ‏انسانى ‏تفاوت ‏وجود دارد.

تعريف متغيرها21:
از آنجا كه موضوع پژوهش “بررسى راهبردهاى مطالعه در شاخه‏ى نظرى دانش‏آموزان پسر و دختر پايه‌ي سوم مقطع متوسطه در منقطه‌ي آموزش و پرورش شهر قدس مى‏باشد، لذا به تعريف عملياتى برخى واژه‏ها پرداخته مى‏شود.
تعريف نظرى:
در فرهنگ نامه‌ي عميد، مطالعه اين گونه تعريف شده است، مطالعه ـ مص. ” مطالعة ” (مُ. لَ ع َ) اطلاع يافتن از چيزى ‏با ادامه ‏نظر در آن خواندن‏كتاب ‏يا نوشته‏ى‏ديگر و دقت‏كردن ‏در آن، بررسى.
در فرهنگ دهخدا، مطالعه اين‌گونه تعريف شده است. مُ لَ عَ يا لِ عِ (از ع، امص) نگريستن به هر چيز براى واقف شدن به آن و تأمل و تفكر انديشه و نظر بدقت .
در فرهنگ معين، مطالعه اين گونه تعريف شده است:
1ـ مطالعة مطالعت (مص.م.ع) = بدقت نگريستن در چيزى براى وقوف
2ـ خواندن كتاب يا نوشته‏اى و فهميدن آن.
3ـ نگرش چيزى براى وقوف بدان
4ـ قرائت نوشته‏اى براى درك آن
5ـ (تص) توضيحاتى كه از طرف حق تعالى عارفان را دست دهد.
تعريف عملياتى22:
مطالعه كارى است كه با توجه به نيروى ذهنى روى نوشته‌هايى كه پيش روى ما قرار مى‏گيرد به تدريج ما را از فهمى محدود به ادراكى وسيع مى‏رساند و درك و فهم را توسعه مى‏دهد.23
تعريف راهبردهاى مطالعه:
محمود بحرانى: استراتژى (راهبرد) مطالعه24 به دامنه‏اى از رفتار اطلاق مى‏شود كه يادگيرنده در حين مطالعه بكار مى‏گيرد تا ميزان يادگيرى خود را به حداكثر برساند و به هدف نهايى خود نائل آيد.25
تعريف رشته تحصيلى:
منظور ما از رشته‌ي تحصيلى در پژوهش حاضر عبارتست از: مجموعه شرايطى كه با توجه به ضوابط هدايت تحصيلى و كسب آن دانش‏آموز بتواند در يكى از رشته‏هاى علوم رياضى، تجربى و انسانى و فنى و حرفه‏اى، كار و دانش، مشغول به تحصيل شود.
فصل دوم؛
ادبيات و پيشينه‏ى پژوهش
ـ تاريخچه
ـ پيشينه‏ى پژوهش

تاريخچه‏ى پژوهش
” تاريخچه‏اى از علم و مطالعه در ايران ”
در نگرش كلى به روند علم و مطالعه و آشنايى به اصول و ميزان مطالعه در ايران اسلامى به چند برداشت كلى مى‏توان دست يافت، اول اينكه در هيچ يك از دوره‏هاى تاريخى قبل و پس از اسلام جامعه ايرانى از وجود هسته‏هاى فرهنگى تهى نبوده و برعكس در برخى ادوار پايه گذار بعضى از سنت‏هاى نوين در فرهنگ جهانى نيز گرديده است و دوم اينكه با پژوهشى كوتاه و گذرا مى‏توان نتيجه گرفت كه مديران و دانشمندان ” ايرانى ” در بنيان گذارى و رونق بسيارى از مراكز فرهنگى كه در ايران و ديگر نواحى ممالك اسلامى ايجاد گشتند نقش عمده‏اى داشتند سنّت آموزش عالى و رونده، پژوهش علمى در جهان اسلام با الهام از تعاليم دين جديد، يعنى اسلام، و با بهره‏گيرى فرهنگى ايران باستان، هند و يونان و اسكندريه در بسترى نوين افتاد.
در ايران اسلامى و در ديگر ممالك اسلامى، دانشگاه‏هاى جديدى تاسيس شدند و بيمارستان‏ها و رسد خانه‏ها و كتاب خانه‏هاى تازه‏اى، كه ضمناً نقش مراكز آموزشى و پژوهشى را نيز داشتند پديد آمدند.
افزون بر اين‏ها، آموزش گروهى و مطالعات عمومى در مساجد اسلامى و نيز در انجمن‏هاى فرهنگى و در خانقاه‏ها و حتى در خانه‏ها مطالعات خصوصى رواج يافت. گاهى نيز جمعى از طالبان دانش به دور يك شخص دانشمند گرد مى‏آمدند و با “حلقه زدن” به دور او و شنيدن گفته‌هايش از محضر او بهره مى‏گرفتند.
از همين جا بود كه سنت حقله‏هاى آموزشى و حلقه‏هاى منتسب به اساتيد ويژه پديد آمد. اين حلقه‏هاى آموزشى گاهى در مدارس، زمانى در مساجد و دير گاهى نيز در خانقاها و منزل‏ها تشكيل مى‏گرديدند.
نخستين مركز فرهنگى و مطالعاتى در جهان اسلامى كه ايرانيان در تاسيس و رونق آن نقشى بس عظيم داشتند بيت الحكمة (خانه‏ى دانش) در بغداد بود بيت الحكمة در سال (815م/200ه) به دستور مامون خليفه ايرانى نژاد عباسى در بغداد تأسيس گرديد.
بيت‌الحكمة بيش از آنكه يك دانشگاه يعنى يك مركز آموزش عالى عمومى باشد يك مركز پژوهشى و آموزش انفرادى به شمار مى‏رفت اين مركز شامل كتابخانه‏اى عظيم، كه گويا درحدود يك ميليون كتاب داشته، بوده و ضمناً رصد خانه‏اى را نيز شامل مى‏شده است.
در سده چهاردهم هجرى كه دوره نافرمانروايى آل بويه در برخى نقاط ايران بود، مراكز فرهنگى چندى بر دست عضدالدوله ديلمى و ديگر حكمرانان آن خاندان در ايران و بغداد ايجاد گرديدند كتابخانه‏ى بزرگ فارس و بيمارستان عضدى بغداد و رصد خانه‏ى بغداد چند هسته‏ى بزرگ فرهنگى بودند مطالعات گسترده و سنّت آموزش عالى در سرزمين خراسان و بويژه شهر نيشابور از دير باز روايى داشته و فرهنگيان آن سامان نه تنها در ديار خويش بلكه در جاهاى ديگر نيز به تداوم آن سنت و اشاعه فرهنگ كمك فراوانى نموده‏اند.
مدارس خراسان پيش از سده پنجم هجرى يعنى پيش از آنكه سلسله مراكز فرهنگى موسوم به نظاميه تأسيس گردند، داير بودند و چنانكه خواهيم ديد مديران و دانشمندان دانشگاه‏هاى خراسان در ايجاد نظاميه‏ها نيز نقش شامخى داشته‏اند. 26
“مؤسسات آموزش عالى و مطالعاتى در شهر نيشابور قبل از تأسيس نظاميه‏هاى مشهور وجود داشته‏اند عبارت بوده‏اند از:
(1) مدرسه ابن نورك (در گذشته به سال 406 هجرى)
(2) مدرسه بيهقيه، منتسب به بيهقى متفكر و مورخ نامى (در گذشته به سال 405 هجرى)
(3) مدرسه سعديه از آثار نصربن سبكتكين برادر محمود غزنوى حكمران در زمان غزنويان
(4) مدرسه اسماعيل استرآبادى واغظ و صوفى
(5) مدرسه ابوالسحق
(6) مدرسه نظام الملك در نيشابور كه براى امام الحرمين در زمان سلطنت الب ارسلان حكمران سلجوقى تأسيس گشت.
در حدود سال 330 هجرى قمرى دانشگاه بزرگ ديگرى در نيشابور ايجاد شد كه به نام دارالسنّه مشهور گرديد و موقوفات بسيار براى آن اختصاص داده شد كه كتابخانه معتبر و معروفى نيز داشت. 27
سنت تاسيس دانشگاه‏ها در ايران در دوران اسلامى بر دست نظام الملك طوسى وزير دودمان سلجوقيان صورت گرفته است كه روندى براى مرحله‏اى جديد در سنت دانشگاه آموزش عالى در جهان پديد آمد.
نظاميه بغداد معروف‏ترين و بزرگ‏ترين مدرسه نظاميه‏اى بود كه به دست نظام الملك تاسيس شد كه بناى آن در سال 457 شروع و در سال 459 هجرى گشايش يافت28. كه در اين مدرسه مدرسانى بنام به تدريس اشتغال داشتند كه يا ايرانى بودند و يا در مكتب ايرانيان تربيت شده بودند اين مدرسان سده‏ى پنجم هجرى عبارت بودند از:
ـ ابو زكريا يحيى بن على خطيب تبريزى (در گذشته به سال 495)
ـ امام احمد غزالى طوبى (در گذشته به سال 520 هجرى)
ـ ابوالخير احمد بن اسمعيل طالقانى (در گذشته به سال 590 هجرى)
ـ عماد كاتب اصفهانى (در گذشته به سال 597)
در ايران، حتى در دروه‏ى فترت ناشى از يورش مغولان نيز جامعه‌ي فرهنگى ايرانى از دانشگاه و مطالعه تهى نماند رصدخانه‏ى مراغه كه بدست نصيرالدين طوسى و جمعى از همكاران او بر پا گشته بود با آنكه يك مركز پژوهشى ‏به شمار مى‏رفت ‏اما درعين ‏حال ‏از جنبه‏هاى‏آموزشى ‏نيز غنى ‏بود.29
افزون برمدارسى كه به تقليد از نظاميه‏ها در بغداد ايجاد نمودند در سرزمين‏هاى ديگر از ممالك اسلامى نيز به تبعيت از سنت نظاميه مدارسى چند تأسيس گشتند و در سده‏ى ششم هجرى نورالدين زنگى چند مدرسه در شام بنا كرد در سده‏ى هفتم مدارسى در اربل و همچنين در همين سده مدارسى در سرزمين‏هاى عثمانى تأسيس گرديد.
اما سنت دانشگاه‏هاى نظاميه در سده‏ى دوازدهم و سيزدهم ميلادى (ششم و هفتم هجرى) به اروپا نيز اشاعه يافت و پايه‏ى نخستين دانشگاهها همانند دانشگاه مسيحى مذهب بولونى30 پاريس، مون پليه31 و آكسفورد32 كه با بهره‏گيرى از سنت‏هاى شرقى ايجاد گرديدند و كم كم جرقه‏هاى علم نوين به همراه اصول و روش‏هاى صحيح همراه با تغييرات و فن آورى گسترش يافت تا به امروز كه اين هنر گرانبها دانش و مطالعه فضايى ايجاد كرده است كه جهان و جهانيان را به صورت يك عضو واحد، جامعه‏اى مرتبط در دهكده‏اى جهانى با هم آشنا ساخته است33.
نياز به مطالعه
آدمى در هر شرايطى كه باشد از مطالعه جهت كسب آگاهى و غنى‏تر كردن محتواى ذهنى بي‌نياز نيست؛ بخصوص يك محقق كه سعى دارد از راه مطالعه به تقويت يك فكر با تجديد نظر در آن چه دارد، بپردازد.
بنابراين او بيشتر از هر شخص ديگر نيازمند است از قواعد و اصول مطالعه و راه و روش آن مطّلع باشد. شك نيست او نيز چون ديگران مطالعه مى‏كند ولى اگر به مانند ديگران مطالعه كند و زود احساس خستگى كند و يا بي‌توجه به موضوع مطالعه، دچار سردرگمى و حواس پرتى باشد، به مراتب بيش از كسى كه مطالعه‏ى تفنّنى دارد، زيان مى‏بيند.
امروز كه عصر، عصر اطلاعات است و نياز به مطالعه، بيش از هر زمان ديگر احساس مى‏شود و ما بايد بتوانيم مطالعه را در انسان به صورت عادت در آوريم كه ارتباط او با جهان دانش و آگاهى در اين صورت سخت و ممتنع نخواهند بود.
و بدون هيچ زحمت و مرارتى انسان خواهد توانست از راه مطالعه، درك انديشه‌ي خود را نسبت به جهان هستى رشد و تعالى بخشد و به جهان بينى و ايدئولوژى درست برسد و به سوى هدف اصلى و الهى حركت كرده و دشمن بزرگ انسان جهل و نادانى را كه مايه‌ي تمام بدبختيهاى جوامع و انسان‏هاست از خود دور نمايد.
گزارش مؤلفان دانشگاه ناتينگهام (جولى بروز و ليندا پرسكات) در رابطه با مطالعه و مهارت‏هاى خواندن و فرآيند يادگيرى و درصد بررسى انواع مشكلات خواندن و مهارت‏هاى لازم در رابطه با فراگيران بحث مى‏كند كه در اواسط همين فصل به آن اشاره شده است.

شكوه‏ها از حافظه
بسيارى از مطالعه كنندگان از حافظه‌ي خود مى‏نالند و از آن شكوه دارند؛ مثلاً مى‏گويند: از فلان مطلب با اين كه ده بار خوانده‏ام، چيزى نمى‏دانم و يا از موضوعى كه شب مطالعه كرده‏ام اكنون چيزى به خاطر ندارم.
اغلب گمان دارند كه حافظه 34 با گذشت زمان و بالا رفتن سن به تدريج ضعيف مى‏شود و از قدرت ضبط و كشش آن كاسته مى‏گردد. يا فكر مى‏كنند ذهن آنها پر شده و ديگر جايى براى مطلب و مسئله‏ى جديدى را ندارد.
امروزه نزد بسيارى از دانشمندان ثابت شده است كه افراد بالغ در صورت تمركز حواس، موضوعات رابه مراتب سريعتر از كودكان فراگرفته و زودتر آن را به خاطر مى‏سپارند. دليلشان در اين ادعا اين است كه حافظه نيز چون ديگر استعدادهاى انسانى قابل پرورش است و مى‏تواند دائماً به سوى كمال رود. با اين حساب عدم امكان فراگيرى و يا ضبط مطالب را در ذهن بايد مربوط به مسائل ديگرى چون عدم دقت و يا عدم رعايت اصول و قواعد مطالعه دانست.
دراين بحث با رعايت اختصار اصول‏ونكاتى‏كه‏دراين‏باره‏بايدموردتوجه‏قراربگيرد،ذكرمى‏شود.

الف ـ پيش بينى‏هاى لازم براى مطالعه
در اين جا از مسائل متعددى بايد سخن گفت كه رعايت آن موجب بالا رفتن نسبى سطح فراگيرى در مطالعه خواهد بود.

1ـ تهيه‏ى برنامه
امكان مطالعه براى همه وجود دارد، حتى آنها كه از كمى وقت نالان و از اين گونه كارها گريزانند. اگر براى زندگى خود برنامه‏اى تنظيم كنيم، حتما با صرفه جويى از اوقات مى‏توان مقدارى ولو به ميزان چند دقيقه براى مطالعه تهيه ديد و از آن به نحوى مطلوب سود جست.
مهم اين است كه براى همين فرصت چند دقيقه‏اى برنامه‏اى مداوم و منظم بايد تهيه ديد ؛ برنامه‏اى واقع بينانه و قابل اجراء و آن گاه با قاطعيت وجديت بايد به آن پرداخت.
برنامه‏ى مطالعه لازم نيست حتماً براى مدتى طولانى تهيه و پيش بينى شود. بلكه گاهى مى‏توان يك برنامه منظم هفتگى تهيه ديد و براى هفته‏هاى بعدى برنامه‏هاى ديگرى فراهم آورد ؛ مثلاً مى‏توان فعلاً براى مدت يك هفته همه روزه ساعت 6 تا 7/5 صبح را به مطالعه اختصاص داد يا ساعت 9 تا 10/5 را براى اين كار معين كرد.
اگر فرصت مطالعه در شبانه روز از يكى دو ساعت بيشتر باشد، بهتر است آن را در دو موقع مثلاً صبح و عصر تقسيم كرد، با توجه به اين نكته كه براى مطالعات علمى اول صبح مناسب‏تر است و براى مباحث توصيفى مانند تاريخ شبها قبل از خواب. در هر دو صورت فراموش نكنيم كه برنامه‏هاى طولانى براى مطالعه يأس آور و خسته كننده است.

2ـ پيش بينى محل براى مطالعه
براى مطالعه جايى ثابت لازم است؛ جايى كه معمولاً دورتر از سر و صدا و جار و جنجال و آلودگى و وسائل اشتغال و پراكندگى افكار باشد. اتاقى تنها هرچند كوچك باشد، براى اين كار مناسب است تا اتاقى كه در آن سر و صداى كودكان يا ديگر افراد باشد و نيز بايد در نظر داشت كه اتاقى ساده و بي‌پيرايه براى اين هدف به مراتب بهتر از اتاقى است كه داراى رنگ‏هاى گيرا و وسائل زينتى باشد. وضع حرارت، ميزان نورگيرى‏وديگرجنبه‏هاى‏بهداشتى‏راهم‏بايددرنظرداشت.

3ـ پيش بينى‏هاى نشستن
محل نشستن چه روى صندلى و چه روى زمين بايد به گونه‏اى تعيين شود كه نور كافى (نه خيره كننده) بر شما و سطح كتاب بيفتد. شك نيست كه اگر صبح روشنايى مستقيم نباشد، مثلاً از سقف بتابد بهتر خواهد بود و در سلامت چشم موثر است ؛ مثلا مطالعه35 با چراغ روميزى براى چشم زيانبخش است. اگر محل مطالعه نور كافى ندارد با افزودن چراغى آن را جبران كنيد واين امر بخصوص نزديك غروب خورشيد ضرورى‏تر است.
اگر جاى نشستن بر روى صندلى است بايد جاى نشستن درست باشد تا خستگى ايجاد نكند و نيز ارتفاع ميز با صندلى مناسب باشد به گونه‏اى كه زمينه براى خم شدن و ايجاد خستگى فراهم نگردد. فاصله سطح كتاب تا چشم به گونه‏اى انتخاب شود كه از حدود 30 سانتى متر تجاوز نكند. با در نظر گرفتن همه اين شرايط بايد در حين مطالعه جدى نشست و با عزم راسخ به مطالعه پرداخت تا موجب و كسالت نگردد.

4ـ تهيه ابزار لازم براى مطالعه و يادداشت
منظور از آن كليه وسايل و ادواتى است كه فرد براى مطالعه و استخراج مطلب و يادداشت بردارى 36لازم دارد؛ مانند كاغذ، قلم، دوات، خط كش، مداد تراش و سنجاق و…

ب ـ در چه وقت مطالعه نكنيم؟
قبل از اقدام به مطالعه بايد بنگريم كه آيا حوصله و آمادگى لازم را براى اين امر داريم يا نه؟ اگر چنين آمادگى در ما نيست ويا خواب به سراغمان آمده، بهتر است سماجت به خرج نداده و خود را اذيت نكنيم. اگر در همان لحظه به كار ديگرى بپردازيم و يا بخوابيم، اقلاً نفعى را متوجه خود كرده‏ايم در صورتى كه با چنين حالتى اگر مطالعه كنيم، هيچ گونه سودى عايد ما نخواهد شد.
مطالعه هر چند تفننى و تفريحى باشد، حال و آمادگى معينى لازم دارد. به طور خلاصه بهتر است در موارد زير مطالعه‏اى انجام نگيرد.
الف) در موردى كه درباره‏ى امرى دلواپسى داريم و افكارمان آشفته و مغشوش است. در موردى كه خواب بر ما غلبه بر ما غلبه كرده و نزديك است اختيار را از ما سلب كند، پس از صرف غذا و قبل از استراحت ؛
ب) در حال گرسنگى يا تشنگى مفرط ؛
ج) در حال بيمارى و اضطراب ؛
د) در حال ترس و خشم ؛
ه) در حالى كه احساس سرما يا گرما فوق العاده در محيط داريم ؛
و…
ج ـ مراحل اقدام به مطالعه
در اين مرحله بايد نكات متعدد و گوناگونى را در نظر گرفت كه اهم آنها عبارتند از:

1ـ تعيين نوع مطالعه
اين كه چه چيزى را مطالعه كنيم؟ پرسش مهمى است. در دنيايى كه عمرها محدود و اوقات محدودتر است، نمى‏توان تن به هر مطالعه‏اى داد. بايد كوشيد كه مطالعه‏اى جهت دار انجام گيرد و بخصوص در زمينه‌هايى باشد كه بيشتر مورد علاقه و نياز جامعه است. بر اين اساس به دنبال مطالعه و بررسى ارزنده‏ترين و سازنده‏ترين و در عين حال خلاصه‏ترين و مستندترين موضوعات بايد رفت. تجارب نشان داده كه مطالعه هر چند محدود ولى بر اساس حساب و پيش بينى و وقت گذارى منظم باشد، آگاهى‏هايى در حد تخصص به دست مى‏دهد.
چه بسيار افرادى كه وارد اتاق مطالعه مى‏شوند و مقدارى از اوقات خود را در ترديد مى‏گذرانند ؛ ترديد از اين كه چه بخوانند؟ چه كتابى يا مقاله‏اى را مطالعه نمايند…اين سردرگمى در انتخاب باعث اتلاف وقت مى‏شود و با مطالعه چند خط از يك كتاب و كنارگذاردن آن براى مطالعه‏ى كتاب ديگر، خود موجب زيان‌هايى است.

2ـ تعيين هدف مطالعه
قبل از هر مطالعه بايد هدف رامشخص‏كردكه‏چرامطالعه‏كنيم؟چه‏مطلبى‏رامى‏خواهيم‏بياموزيم؟
هدفم از اين آموختن چيست؟ آيا به خاطر وقت گذرانى است؟ براى تنوع و تفنن است؟ به خاطر فوايد مادى يا معنوى است؟ اين مطالعه چه تأثيرى در زندگى و سرنوشت من دارد؟ و…
داشتن هدف قوى و انگيزه مى‏تواند محركى مداوم براى مطالعه‏ى طولانى‏تر و حتى عدم احساس خستگى باشد.
3ـ تعيين مدت براى مطالعه
مدت مطالعه لااقل براى يك هفته يا يك ماه منظم شود. معلوم باشد كه در اين هفته شبانه روزى چند ساعت مطالعه خواهد شد.
ممكن است حدس و پيش بينى ما درست نباشد ولى اين امر دليل بر بي‌برنامگى و بي‌نظمى نيست. حتى بهتر است ساعت شروع و ختم مطالعه را نيز معين نمود و متعهد شويم كه در آن جز به مطالعه نپردازيم.
مدت مطالعه براى هر دفعه نبايد زياد طولانى باشد؛ مثلاً اگر دو ساعت است، حتماً در بين آن فاصله‏اى براى استراحت و آسايش باشد.

د ـ در حين مطالعه
در اين زمينه نيز بايد نكاتى را در نظر داشت كه رعايت آن در بهره مندى از اوقات مطالعه و جايگزينى آن در ذهن و استنتاج و كشف اثرات مهمى دارد.

1ـ داشتن تصويرى از محتوا در ذهن
قبل از مطالعه بايد بكوشيم فهرست مطالب و رئوس مسائل مورد مطالعه را از نظر بگذرانيم تا دور نمايى از آنچه كه مى‏خواهيم به دست آوريم در ذهن پيدا شود و آنچه را كه مى‏خوانيم براساس يك پيوستگى و نظامى در ذهن برجستگى پيدا كند.
2ـ ايجاد تمركز حواس
بايد سعى كرد كه تمركز ذهنى ايجاد نمود تا تمام تلاش‏هاى مغز متوجه مطلب گردد و در سايه آن درك مسائل دشوار آسان شود. براى ايجاد تمركز نيازمند به دقت ارادى يا عادى هستيم كه خوشبختانه در سايه خواستن، علاقمند شدن آن هم از طريق احياى هدف در ذهن‏امكان‏پذيراست.
از سوى ديگر بايد هر عاملى را كه موجب پراكندگى ذهن است، از بين ببريم ؛ وسايل زينتى، تصاوير جلب كننده، نقاشى‏هاى خيره كننده، دور نماهاى تماشايى و… و همه طرد شوند. حتى پنجره اتاق به سوى خارج باز نباشد كه سر و صداى اطراف وارد شود. حتى كتاب‏هاى متفرقه، عكس، روزنامه پيش روى ما نباشد. دست‏ها به بازى با تسبيح يا كليد مشغول نباشد و…
در سايه به كار انداختن كوشش ارادى و تمرين مى‏توان مدت اين‏تمركزراتدريجاًطولانى‏تركرد.
3ـ سهل نگرفتن مطالب
مسائل مورد مطالعه را نبايد كوچك شمرد. وقتى منبعى را براى بررسى گزيديد با كمال اهتمام‏و تلاش، با به كار انداختن اراده به مطالعه آن بپردازيد و دودلى وحتى‏به‏امروزوفرداانداختن‏بپرهيزيد.
4ـ خواندن با تمام وجود
منظور اين است كه مطالب را با تمام وجود و با عشق و علاقه بايد مطالعه كرد. بايد ارزش و اهميت آن را در ذهن زنده نمود و حتى براى هر نكته فايده‏اى تراشيده و وضع و شرايط خود را در آن ‏سنجيده ‏و ارزيابى‏كرد. بايد انديشيدكه ‏دانستن ‏يا ندانستن ‏يك ‏مطلب‏ چه‏ تفاوتى ‏براى ‏او پديد مى‏آورد.

5ـ از نظر گذراندن مطالب
مطلب را نبايد خواند، نه بلند و نه آهسته، فقط مطالب را از برابر چشم عبور داد يا چشم آن را ببيند و رد شود در مطالعه جز ذهن و چشم چيزى نبايد كار كند ؛ منظور اين است كه بدن، دست و پا و ديگر اعضا ساكت باشند، حتى زبان نيز كار نكند، لب نيز نجنبد، اين كار كه مطالعه صامت ناميده مى‏شود، ميزان سرعت مطالعه را بالا مى‏برد و كار آن را آسانتر مى‏سازد. خواندن همه عبارات، ادا و تلفظ تمام كلمات ضمن ايجاد خستگى، موجب پريشانى حواس مى‏شود.
ه) براى سرعت بيشتر در مطالعه
تند خوانى در مطالعه مهم ضرورى است و موجب صرفه جويى در وقت و عمر مى‏شود، بازده كار و



قیمت: تومان


پاسخ دهید