2-9 مشکلات کتابداران و کتابخانه‌ها96
2-10 مهارت تفکر انتقادی98
2-11 مهارت تفکر تحلیلی(اکتشافی)99
2-12 ارتباط سواداطلاعاتی با تفکر انتقادی واکتشافی100
2-13 پیشینه پژوهش در خارج از ایران102
2-14 پیشینه پژوهش در داخل ایران114

2-15 جمع‌بندی ونتیجه‌گیری128
فصل سوم: روش پژوهش
3-1مقدمه131
3-2- نوع و روش پژوهش131
3-3- جامعه آماری و روش نمونه گیری132
3-4- ابزار گردآوری دادها132
3-5- اعتبارمحتوایی ابزار گردآوری داده ها133
3-6- پایایی133
3-7- روش تجزیه و تحلیل داده ها134
فصل چهارم: یافتههای پژوهش
4-1 مقدمه136
4-2 یافته های پژوهش136
4-2-1ویژگی های جنسیت و گروه تحصیلی پاسخگویان136
4-3 بررسی میزان مهارت سواد اطلاعاتی137
4-3-1 وضعیت پاسخگویی به سوالات سواد اطلاعاتی کتابداران براساس رشتۀ تحصیلی140
4-4 میزان مهارتهای کتابداران(اعم از فارغ تحصیلان کتابداریوغیرکتابداری) کتابخانهملی ازنظردرک درست نیازاطلاعاتیشان141
4-5 میزان مهارت های کتابداران (اعم از فارغ تحصیلان کتابداری و غیرکتابداری) کتابخانه ملی از نظر راهبردهای جستجوی اطلاعات142
4-6 میزان مهارتهای کتابداران (اعم از فارغتحصیلان کتابداری و غیرکتابداری) کتابخانه ملی ازنظراستفاده صحیح از اطلاعات143
4-7 میزان انطباق مهارت های سواد اطلاعاتی کتابداران کتابخانه ملی با استانداردها144
4-8 فرضیه اول145
4-9 فرضیه دوم146
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادهای پژوهش
5-1 مقدمه148
5-2 خلاصه ای از یافته های مشخصات جمعیت شناختی پژوهش149
5-3 پاسخ به سوالات اساسی پژوهش149
5-4 آزمون فرضیه های پژوهش152
5-5 نتیجه گیری153
5-6 پیشنهادات157
5-6-1 پیشنهاد برای پژوهشهای آینده157
5-6-2 پیشنهاد به مدیران سازمان158

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

5-6-3 پیشنهاد به آموزش عالی 160
5-6-4 پیشنهاد به کتابداران سازمان160
منابع و مآخذ163
پیوستها
عنوان شماره صفحه
پیوست1 : جدول مولفه ها و استانداردهای سواد اطلاعاتی در جهان از دیدگاه صاحب نظران181
پیوست 2: پرسشنامه محقق ساخته182
فهرست جداول
عنوان شماره صفحه
جدول1: توزیع فراوانی جنسیت و رشته تحصیلی افراد حجم نمونه136
جدول 2: توزیع فراوانی میزان پاسخگویی افراد حجم نمونه به سئوالات آزمون سواد اطلاعاتی به تفکیک استانداردهای پنجگانه138
جدول 3: توزیع فراوانی میزان پاسخگویی به سئوالات سواداطلاعاتی برحسب رشتۀ تحصیلی140
جدول 4 آزمون کای اسکوئر برای بررسی سئوال یکم پژوهش141
جدول 5 آزمون کای اسکوئر برای بررسی سئوال دوم پژوهش142
جدول 6 آزمون کای اسکوئر برای بررسی سئوال سوم پژوهش143
جدول 7 آزمون کای اسکوئر برای بررسی سئوال چهارم پژوهش144
جدول 8: نتایج آزمون tبرای تعیین تفاوت بین میزان مهارت‏های سواد اطلاعاتی کتابداران فارغ التحصیل کتابداری با سایر رشته‏ها145
جدول 9: نتایج آزمون t برای تعیین تفاوت بین میزان مهارت‏های سواد اطلاعاتی با استاندارهای سواداطلاعاتی146
فهرست نمودارها
عنوان شماره صفحه
نمودار1: در صد پاسخگویان بر حسب جنسیت و رشتۀ تحصیلی137
نمودار2:درصد توزیع فراوانی میزان پاسخگویی افراد حجم نمونه به سئوالات آزمون سواد اطلاعاتی به تفکیک استانداردهای پنجگانه.139
نمودار3: درصدتوزیعفراوانیمیزانپاسخگوییبهسوالات سواداطلاعاتی برحسبرشتۀتحصیلی.141
چکیده:
هدف : پژوهش حاضر، بررسی میزان سواد اطلاعاتی کتابداران سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است.سواد اطلاعاتی به مجموعه مهارتهای شناخت نیاز اطلاعاتی، روش یافتن منابع، ارزیابی نتایج جستجو، ترکیب دانش جدید یافت شده با دانش قبلی و ایجاد دانش جدید و استفاده از آن و توجه به روند اخلاقی در این مراحل اطلاق می گردد. بنابراین سواد اطلاعاتی مجموعه مهارت هایی است که فرد را قادر می سازد از مجموعه منابع استفاده شایسته کند و به یادگیرنده مادام العمر تبدیل شود. کتابداران چون بیشترین ارتباط را با منابع دارند از مفهوم سواد اطلاعاتی بیشتر بهره می گیرند. و مفهوم سواد اطلاعاتی تنها مختص رشته کتابداری نیست.
روش شناسی : این پژوهش از رویکرد کمی استفاده کرده و از روش پیمایشی- تحلیلی بهره میبرد. جامعه آماری 250 نفر کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی با تحصیلات کتابداری و غیر کتابداری است. لازم به ذکر است از میان جامعه تحقیق هیچ نوع نمونهگیری صورت نگرفته و کل جامعه بررسی شد. ابزار گردآوری داده، پرسشنامه محقق ساخته است.
یافته ها : یافتهها نشان داد که کتابداران فارغ تحصیل در رشته کتابداری فقط در استاندارد اول(شناخت و تعیین ماهیت و گستره نیاز اطلاعاتی)، نسبت به کتابداران فارغ تحصیل سایررشتهها از مهارت سواد اطلاعاتی بیشتری برخوردار هستند. بطوریکه میانگین کل امتیازات فارغ تحصیلان کتابدارای برابر با 51/6و میانگین کل امتیازات فارغ تحصیلان غیرکتابداری برابر با59/5 است. اما در سایر مهارت‏ها هیچ تفاوتی بین دو گروه کتابداری و غیر کتابداری وجود ندارد. بر اساس نتایج پژوهش حاضر مهارت سواد اطلاعاتی کتابداران بدون در نظر گرفتن رشته تحصیلی آنها را می توان چنین عنوان کرد: از182 نفر کتابدار امتیاز میانگین مقایسه شده(60درصد کل نمرات) در مهارت سواد اطلاعاتی استاندارد دوم برابر با 6/12 است. به عبارتی به شیوه‌ای مؤثر و کارآمد به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا می‌کنند. اما در سایر استاندارها بین میانگین نمرات کسب شده و 60 درصد حداکثر نمرات، تفاوت معنی‏داری از لحاظ آماریوجود دارد.
نتیجهگیری: با توجه به نتایج حاصله از پژوهش حاضر، ضرورت دارد به این امر، بالا بردن سواداطلاعاتی دردوره کارشناسی توجه بیشتری باشد. برگزاری کارگاههای سواداطلاعاتی، کلاسهای آموزشی ضمنخدمت، آموزش زبان انگلیسی برای تقویت مهارت سواد اطلاعاتی بیشترتأکید شود.
کلیدواژه ها : سواد اطلاعاتی، کتابدار، سازمان اسناد وکتابخانه ملی
فصل اول:
کلیات پژوهش
1-1مقدمه
درمکتب ما کتابمان خواندنی و کلمات پیشوایانمان سخن نو نام دارد. دراصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بالابردن سطحآگاهیهای عمومی و همچنین تقویت روحیه بررسی و تتبع و ابتکار در همه زمینه های علمی، فنی، فرهنگی و اسلامی مورد تاکید قرارگرفته است. امروزه در قرن بیست و یکم با توجه به حجم عظیم اطلاعات، افراد به سوی مدیریت اطلاعات هدایت میشوند. اکنون که دسترسی به اطلاعات و استفاده مؤثر از آن برای تمامی قشرهای جامعه به منزله یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی و حرفه ای به شمار می رود. سواد اطلاعاتی معنای متفاوتی برای هر فرد دارد.
ازدیدگاه برخی از صاحبنظران این حوزه به مهارت هایی که فرد به منظور ادامه حیات در جامعه اطلاعاتی به آن ها نیازمند است ، سواد اطلاعاتی گفته می شود(1ماریز، 1992،ص 75).
باسواداطلاعاتی فردی است که تشخیص میدهد چه زمانی به اطلاعات نیاز دارد وتوانایی جایابی، ارزیابی، و استفاده مؤثرازاطلاعات مورد نیاز راداشته باشد(ALA2،1989).
از نظر(دویل3،1992) فرد با سواداطلاعاتی نیاز به اطلاعات را تشخیص میدهد؛ تشخیص میدهدکه اطلاعات دقیق و کامل، اساس تصمیم گیری هوشمندانه است، منابع بالقوۀ اطلاعات را تشخیص می‌دهد، استراتژیهای جستجوی موفق را طراحی می کند، به منابع اطلاعات،مشتمل بر منابع رایانهای و دیگر فناوریها دسترسی می یابد، اطلاعات را ارزیابی میکند، اطلاعات را برای کاربرد عملی سازماندهی میکند، اطلاعات جدید را در دانش موجود تلفیق میکند، اطلاعات را برای تفکر انتقادی و حل مسأله به کار میگیرد.
باسواد اطلاعاتی‌فردی است که برای فرمولبندی پرسشهای پژوهش،مهارتهای‌تحلیلگرانه و انتفادی دارد و نتایج را ارزیابی میکند و برای رفع نیازهای اطلاعاتی خود، درجستجو و دستیابی به طیف متنوعی از انواع اطلاعات، توانمند است(لنوکس و والکر4، 1993).
ازنظر(شپیرو و هاگز5، 1996)سواد اطلاعاتی هنر آزاداندیشی جدیدی است که از دانستن در زمینه چگونگی استفاده از رایانهها ودسترسی به اطلاعات برای بازتاب طبیعت خوداطلاعات و تأثیر آن بر جامعه، سخن می گوید. مجموعه قابلیتها و تواناییهای تشخیص این مسأله که چه زمانی به وجود اطلاعات نیاز است و چه زمانی نیست. همچنین توانایی جایابی، ارزیابی و استفاده مؤثر از اطلاعات مورد نیاز(رادر6، 2000). سواد اطلاعاتی شامل دانش درباره نیاز اطلاعاتی اشخاص، و توانایی تعریف، جایابی، ارزیابی و سازماندهی و استفاده مؤثر و کارآمد از اطلاعات، پیش شرط بنیادی برای سهیم شدن در جامعه اطلاعاتی است. و بخشی‌از حقوق ‌اساسی انسان برای یادگیری مادام المعر محسوب می‌شود(دکلریشن،‌2003). بدون توجه به دیدگاه های متفاوت، تعاریف سواد اطلاعاتی معمولا شامل توانایی دسترسی، ارزیابی‌و استفاده از اطلاعات است(اباذری، 1387).برخی سواد اطلاعاتی را توانایی کاربران در مکانیابی اطلاعات مورد نیاز، بیشترین ربط اعتبار اطلاعات و به کار گیری صحیح آن برای حل مشکلات در هنگام تصمیم گیری می‌دانند و برخی سواداطلاعاتی را فراتر از سواد رایانهای و استفاده از آن دانسته و از آن به عنوان سواد چند رسانه ای نام میبرند(دیانی، 1383).
مجهز شدن به مهارت های سواد اطلاعاتی برای تمام اقشارجامعه، به ویژه کتابداران یک اصل ضروری به شمار می‌رود(رسول آبادی، 1386). درهمه برنامه های توسعه هم که تاکنون تصویب واجرا شده است برترویج کتاب و کتابخوانی و اشاعه اطلاعات تاکیدی ویژه شده است. پژوهش های انجام یافته نیزبیانگراین واقعیت هستند که خواندن و سواد اطلاعاتی زیر ساخت توسعه انسانی درهمه ابعاد آن است. نهادهای مختلفی نیز به این مهم پرداخته وبرنامه هایی را اجرا کرده اند. در عین حال، نتایج بسیاری از پژوهش ها به ویژه پژوهش های انجام گرفته در ایران حاکی از آن است که پژوهشگران، مشکلات عمده ای در شناسایی منابع و نظام های اطلاعاتی، بهره گیری مؤثر از آنها، و دسترسی به اطلاعات دارند(فتاحی، 1383). پراکندگی و غیرمکمل بودن این فعالیت ها ازاثربخشی آن ها کاسته و اصولا گاهی نیز توجه به این امرحیاتی مغفول مانده است. برای ایجاد هم افزایی در توسعه سواد اطلاعاتی لازم است کتابداران به عنوان کارکنان اصلی حوزه اطلاعات با مفهوم سواداطلاعاتی عجین شده و نحوه آموزش آن را نیز فرابگیرند. در این تحقیق اطلاع از وضعیت موجود می تواند زمینه ساز طراحی وضعیت مطلوب و جدید شود.
1-2بیان مسأله
در سالهای اخیر، تحولات شگرفی در همه جنبه‌های زندگیانسانها، ازجمله در حوزه اطلاعات و ارتباطات رخ داده است. یکی از این تحولات که با تولید، انتقال، توزیع، تبدیل و کاربرد اطلاعات ارتباط دارد، سواد اطلاعاتی است. عبارت سواد اطلاعاتی اولین بار دردهه 1970 میلادی به کار گرقته شده. زورکفسکی7 نخستین کسی بود که سواد اطلاعاتی را به کار برد و چنین تعریف کرد: “افرادی با سواد هستند که درزمینه کاربرد منابع اطلاعاتی برای کار خود آموزش می‌بینند” (نظری،1384،ص.90)
این مهارت به مدد فناوریهای نوین گسترش فوق العادهای یافته است. تا کنون تعاریف متعددی از سواد اطلاعاتی ارائه شده است که در اکثر آنها سواد اطلاعاتی به‌ معنای‌توانایی در اتخاذ رفتار اطلاعیابی‌ مناسب و به منظور شناسایی اطلاعات مورد نیاز برای تأمین نیازهای اطلاعاتی است به طوری که دسترسی به اطلاعات موردنظر به استفاده صحیح اخلاقی و موثر از اطلاعات درجامعه منجر شود. اطلاعات مورد نیازممکن است ازطریق هرکانال یارسانهای که میسر باشد بدست آید. با توجه به تعریف سواد اطلاعاتی باسواد اطلاعاتی کسی که آموخته باشد چگونه بیاموزد. ارزش اطلاعات تشخیص داده و وقتی برای حل مشکلی، به اطلاعات نیازمند است، توانایی پیداکردن و تحلیل آن ها را داشته و قادر است محتوای اطلاعات را با دید انتقادی ارزیابی‌کند، همچنین استفاده از محتوای اطلاعاتی را به درستی و با مهارت انجام دهد و از طرفی، توانایی ایجاد محتوای کیفی را نیز دارد و دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن را ازجنبههای اخلاقی و حقوقی موردتوجه قرار می‌دهد.
کاربران در فرایند دستیابی به‌اطلاعات با سوالات‌و‌مشکلاتی مواجه میشوند.حرفه کتابداری و اطلاع رسانی، که همواره در ایجاد راههای موثر دسترسی به اطلاعات نقش اساسی داشته، در رفع این مشکل نیزپیشگام است. باتوجه به خصوصیات ذکرشده کتابداران موجهترین افراد برای آموزش سواد اطلاعاتی به شمارمی روند. آنها میدانند چه تحولاتی در محیط اطلاعاتی رخ داده و استفادهکنندگان به چه نیازدارند. آنها براساس تجربه و پژوهش دریافتهاند که چه کسانی به چه نوع آموزشی نیاز دارند وچه شیوهها و ابزارهایی برای آموزش افراد مختلف مناسبتراست. براساس اطلاعات 8 اورت(۱۹۸۶)در آلمان ازقرن ۱۸ آموزش سادهای برای مراجعان وجود داشته و این فعالیت به طورتقریب، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به صورت ابتدایی در آمریکا آغاز شد(پریرخ، 1386،ص.24-23). حرفه کتابداری درطول تاریخ خود هیچ گاه ازآموزش جدا نبوده و کتابداران عواملی بودهاند که به دیگران درکسب دانش کمک میکردند. در چند دهه اخیر به آموزش کتابداران برای آموزش توجه خاصی شده است. همچنین با نگاهی‌به فعالیتها و برنامه‌های کتابخانه ها و همایشهای برگزار شده، حرفه کتابداری تا حدی دراین زمینه اقدام کرده است از جمله این فعالیتها، تشکیل کمیتههای سواد اطلاعاتی در انجمن های کتابداری و برگزاری همایشهای تخصصی در کشورهای مختلف است اما مساله اساسی این است که کتابداران تا چه اندازه با مهارت سواد اطلاعاتی آشنایی دارند؟ اگر میزان آشنایی آنان کم باشد طبیعتاً نمیتوانند آموزشگرانی موفق باشند.
1-3 تعاریف مفهومی مسأ له
سواد اطلاعاتی: سواد اطلاعاتی عبارتست از ایجاد توانایی درافراد تا بتوانند تشخیص دهند چه وقت به اطلاعات نیاز دارند، همچنین توانایی ذخیره کردن اطلاعات، ارزشیابی و استفاده موثر از آن را در زمان نیازداشته باشند(زمانی،۱۳۸۲،ص۱۹).
انجمن کتابخانههای دانشکدهای و پژوهشی(ACRL) نیز قابلیتهای زیر را برای باسواد اطلاعاتی در نظر گرفتهاست:
– میزان نیاز اطلاعاتی خود را تعیین کند؛
– اطلاعات مورد نیاز را به صورت مؤثر و کارآمد به دست آورد؛
– اطلاعات و منابع کسب آن را ارزیابی کند؛
– اطلاعات گزیده شده را در مجموعه دانش خود ادغام کند؛
– از اطلاعات به طورمؤثر برای انجام یک کار مشخص استفاده کند؛
– مسایل اقتصادی،حقوقی، و اجتماعی مرتبط با کاربرد اطلاعات را درک کند و در دسترسی و استفاده از اطلاعات به مسایل اخلاقی و حقوقی آن توجه نماید(پریرخ،1386،ص.17).
کتابدار9: کسی است که با داشتن دانش کتابداری به کار کتابداری و امور فنی آن اشتغال داشته باشد(سلطانی، راستین،1379،ص.341).
کتابخانه ملی ایران10: مطابق تعریف یونسکو کتابخانه ملی کتابخانهای است که بدون توجه به نامی که به آن اطلاق می شود، وظیفه به دست آوردن و نگهداری نسخه هایی از همه نشریات مهم منتشر شده در کشور را بر عهده دارد. چه این وظیفه بر اساس قانون به آن محول شده باشد و چه به ترتیبی دیگر، عملا نقش کتابخانه مادر را ایفا می کند. افزون بر این، کتابخانه ملی به طور متعارف برخی از وظایف زیر را بر عهده دارد. تهیه کتابشناسی ملی، گردآوری و روزآمد نگه داشتن مجموعهای از متون و کتابهای خارجی به ویژه آنها که در مورد کشور مورد نظر است، انجام وظیفه به عنوان مرکز اطلاعات کتابداری و چاپ و نشر کتابشناسی ملی(اجلالی و تابش، 1378).
1-4 اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
هرچند تحقیقات زیادی برای اندازه گیری دانش دانشجویان و کتابداران از یک کتابخانه خاص یا پایگاه اطلاعاتی و… انجام شده است، اما به دلیل تفاوت در نوع، فعالیت، توانمندی کتابداران، نظامها و منابع اطلاعاتی کتابخانههای مختلف، تاکنون تحقیقی با ابزاراستانداردی برای اندازهگیری سواد اطلاعاتی که به آسانی قابل اجرا باشد صورت نگرفته است که نشان دهد آیا فارغ التحصیلان کتابداری به عنوان اطلاع رسانان خود تا چه‌اندازه از سواد اطلاعاتی بهرهمند شده اند.این پژوهش در نظر دارد که‌در کتابخانه ملی به تاثیرات‌تحصیلات کتابدارانه برسواد اطلاعاتی پرداخته و آن را مورد تجزیه و تحلیل قراردهد. نتایج این تحقیق مشخص کند کتابداران و استفاده کنندگان از اطلاعات تا چه میزانی به مهارتهای سواد اطلاعاتی نیاز دارند، کدام‌یک از مهارتها باید به آنان آموزش‌داده شود و کلاسهای آموزشی سواد اطلاعاتی چه‌ویژگیهایی باید داشته باشند همچنین‌میتواند برنحوه تدوین سرفصلهای دروس کتابداری در مقاطع مختلف تاثیر داشته باشد.
1-5 اهداف پژوهش
1-5-1 هدف اصلی پژوهش
هدف اصلی این پژوهش بررسی سواد اطلاعاتی کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است.
1-5-2 اهداف فرعی پژوهش
– ایجاد هماهنگی و همسوسازی و هم افزایی فعالیتهای همه کتابداران و اطلاعرسانان در زمینه ترویج و آموزش شیوههای مطالعه و سواد اطلاعاتی.
– بررسی میزان انطباق سواد اطلاعاتی کتابداران با استانداردهای موجود.
– بررسی ابزار استاندارد سواد اطلاعاتی خاص حوزه کتابداری و اطلاع رسانی.
– بررسی‌وجود یا عدم وجود تفاوت میزان مهارت سواد اطلاعاتی کتابداران دارای تحصیلات کتابداری و غیر کتابداری شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
– یافتن موانع دستیابی کتابداران جهت افزایش مهارت سواد اطلاعاتی خود درکتابخانه ملی.
1-6 پرسشهای اساسی پژوهش
1- مهارت های کتابداران(اعم از فارغ تحصیلان کتابداری و غیرکتابداری) کتابخانه ملی ازنظردرک درست نیاز اطلاعاتیشان در چه حداست؟
2- مهارت های کتابداران(اعم از فارغ تحصیلان کتابداری و غیرکتابداری) کتابخانه ملی ازنظرراهبردهای جستجوی اطلاعات در چه حد است؟
۳- مهارت های کتابداران(اعم از فارغ تحصیلان کتابداری و غیرکتابداری) کتابخانه ملی از نظراستفاده صحیح از اطلاعات در چه حد است؟
۴- میزان انطباق مهارت های سواد اطلاعاتی کتابداران کتابخانه ملی با استانداردها در چه حد است؟
1-7 متغیرهای مسأله
متغیر مستقل: میزان سواد اطلاعاتی کتابداران (با معیار استاندارد).
متغیر وابسته: میزان انطباق با استاندارد (ACRL).
1-8 فرضیههای پژوهش
– بین‌‌مهارتهای‌سواد اطلاعاتی‌کتابداران فارغتحصیل‌رشته‌کتابداری با کتابداران فارغتحصیل سایررشتهها تفاوت معناداری وجود دارد.
– بین مهارتهای سواداطلاعاتی کتابدران با استنانداردهای سواد اطلاعاتی تفاوت معناداری وجود دارد..
فصل دوم:
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
2-1 مقدمه
زمانی فیلسوف کسی بود که تقریباً تمامی دانش زمان را دارا بود و در آن تبحر کامل داشت. گسترش دانش بشری با عنایت به محدودیت عمر انسان، مسئله تخصص را پیش می‌آورد. هر فرد میتواند در یک شاخه، آن هم در جزیی از آن، صاحب نظر شود. حتی میزان اطلاعات تولید بسیاری مواقع غیر ممکن است.
در سال 1791 اندیشمندی گفته بود که دانش بر دو گونه است: یا خود آن را می‌دانیم، یا می‌دانیم که در کجا می‌توانیم اطلاعاتی درباره آن بیابیم. واقعیت این است که این نوع دوم دانش در جامعه اطلاعاتی امروز اهمیت قابل ملاحظه‌ای یافته است. شعار بیاموزیم که چگونه بیاموزیم – الگوی آموزش قرار گرفته است- به نوعی القای همین معنا را میکند .
قبل از ظهور خط ، کاغذ، چاپ حافظه نقش اساسی را در حیات انسان بر عهده داشت و معیار دانایی بود. با گذشت زمان به ویژه با ظهرو چاپ «سواد خواندن و نوشتن» مترادف دانایی شد و حافظه کاربرد کمتری یافت و اکنون در عصر اطلاعات، توانایی جایابی، پردازش، و استفاده مؤثر از اطلاعات جایگزین «حافظه و سواد» شده است(سینگ11، 1999).
امروزه این توانایی دسترسی، بازیابی و ارزشیابی اطلاعات بخش عمده‌ای از تعریف سواد را شامل شده، سواد اطلاعاتی و کتابخانه ای را مطرح می‌کند(خسروی،1375).
با توجه به تعریف سواد از نظر مفهومی می‌توان گفت که سواد یعنی : توانایی خواندن و نوشتن. سواد برخلاف تعریف ساده آن، تنها به معنای توانایی خواندن و نوشتن نیست، بلکه مفهومی فراتر و هدفهایی والاتر از آن دارد. مهارتی اساسی برای توانمند‌سازی انسان در رشد عقل، منطق، تفکر نظام‌مند و پژوهش. در واقع سواد پیش نیاز اصلی برای رشد فکری و توانایی انجام پژوهش است. بدون داشتن سواد نمی‌توان به منابع دانش بشری دست یافت و از آنها برای تولید دانش نو بهره گرفت. پیشرفت تمدن بشری را وابسته به سواد و توسعه آن در توده های سطوح پایین جامعه می‌داند. هر فعالیت پژوهشی که متکی بر تفکر نظام‌مند و مبتنی بر روش علمی است نیازمند داشتن سواد به مفهوم بسیط آن است(فتاحی، 1383).
از نظر تاریخی داشتن سواد فقط برای طبقه نخبه قدرتمند و به طور قابل ملاحظه‌ای برای طبقه اعیان و روحانیون قابل دسترس بود.در قرن 19 ، سواد یک مهارت عمومی شدو در جریان اصلاحات اجتماعی، سوادهدف اصلی آموزش و پرورش به شمار آمد (همایش ملی کتابخانه‌های آموزشگاهی پویا سازی نظام آموزشی و مشارکت درفرایند یاددهی _ یادگیری، 1388).
2-2- انواع سواد
در اواخر دهه 90 یونسکو تعریفی دیگر از سواد ارائه داد :
با سواد کسی است که بتواند بنویسد، بخواند ، چهار عمل اصلی را بشناسد بعلاوه به کامپیوتر و زبان دوم تسلط داشته باشد و بتواند در زندگی روزمره از آن استفاده نماید .
در طی دهه‌های اخیر پژوهشگران موفق به کشف و معرفی بیش از 34 نوع سواد مفید و مدرن شده‌اند که عبارتند از :
سواد علمی، سواد رایانه‌ای، سواد شبکه‌ای، سواد آموزی تابعی، سواد رسانه‌ای ، سواد فرهنگی، سواد اجتماعی، سواد سیاسی، سواد اقتصادی، سواد اینترنتی، سواد محیط کار، سواد خانوادگی و … سواد اطلاعاتی، هر یک از سوادهای ذکر شده تعریف، استانداردها و راهکارهای توسعه خویش را دارند . به عقیده راسل موتور محرک سواد، اطلاعات است در نتیجه همه سوادها سواد اطلاعاتی است. ابتدا تعریفی از سواد پایه یا علمی و سواد اطلاعاتی و نهایتاً سواد فناوری خواهیم داشت .
2-2-1 سوادهای چندگانه
سواد علمی(پایه)12
سوادپایه یکی از 34 نوع سواد محسوب می شود. اولین تعریفی که یونسکو ازسواد ارایه داد. سواد پایه یا علمی با معنای مصطلح آن در نظام آموزشی که دربرگیرنده مفهوم توانایی خواندن و نوشتن است. آگاهی نسبت به مفاهیم علمی مورد نیاز در عصر اطلاعات، ‏کنجکاوی نسبت به محیط و پیدا کردن سوال ها و پاسخ به آنـها جهت رفع نیازهای اطلاعاتی‏، توانایی شرح، توضیح وپیش بینی روی داده ها، توان درک مضامین مقاله‌های علمی ومشارکت در گفتگوهای علمی وتصمیم‌گیری‌های محلی و ملی. (میرحسینی،1390)
سوادبصری13
درک عناصر اصلی طراحی بصری‏، ‏تکـنیک ها و رسانه ها، آگاهی نسبت به احساسات، روحیات، درک تصاویر نمایشی‏، سمبلیک و… (میرحسینی ،1390).
سواد رایانه ای14
امروزه ICT بخش لاینفک زندگی جوامع مختلف شده است و به روشنی تاثیر آن را در جنبه‌های مختلف زندگی خود می‌بینیم . برای زندگی در چنین فضایی افراد نیازمند تغییراتی در نگره‌ها ، آموخته‌ها و شیوه‌های مختلف زندگی خود هستند .امروزه بسیاری از امور علاوه بر آن که رایانه‌ای شده‌اند از سیستم‌های سنتی انجام امور فا صله زیادی گرفته‌اند که این امر ایجاب می‌کند دانش حداقلی نسبت به رایانه در افراد وجود داشته باشد .مهارت در بهره‌گیری از رایانه بخشی از کل ماجرا است و اصل قضیه در سواد اطلاعاتیINFORMATION LITERACY است . سواد اطلاعاتی به مفهوم مهارت‌های بنیانی در بهره‌گیری و استفاده از اطلاعات برای امور جاری و فرآیند‌های حل مسایل است (صیامیان،1383).
این که هر کس حداقل مهارت‌های لازم را در شناسایی، جست و جو و پایش اطلاعات مورد نیاز خود از منابع مختلف داشته باشد، بخشی از سواد اطلاعاتی است . مهارت‌های سواد رایانه‌ای بخش دیگری از سواد اطلاعاتی است. افخمی بیان می‌کند سواد اطلاعاتی همانند سواد کامپیوتری که نیازمند شناخت فناورانه است و اینکه چطور نرم افزار و سخت‌افزاری را بسازیم نیست یا سواد کتابخانه که نیازمند توانایی استفاده از مجموعه کتابخانه و خدماتش باشد، نیست. همچنین یک ارتباط قوی متعلق به همه این مفاهیم وجود دارد. هر کدام از این سوادها چندین سطح از تفکر را بصورت حیاتی نیاز دارند. اما در مقایسه با سواد کامپیوتری سواد اطلاعاتی صرفا به آنسوی دسترسی داشتن به دانش چطور استفاده نمودن از فناوری می‌رود زیرا فناوری تنها کیفیت آموزش تجربی را تضمین نمی‌نماید.
بنابراین سواد رایانه‌ای گسترش از سواد سنتی است که مستلزم توانایی شخص در انجام اعمال اصلی و پایه با رایانه است. اعمالی مثل استفاده از بسته های نرم‌افزاری از پیش آماده، نرم افزارهای کتابخانه‌ای، بانکهای اطلاعاتی روی دیسک فشرده، پایگاه های اطلاعاتی پیوسته و اطلاعات شبکه‌ای روی اینترنت است باسواد رایانه ای (که هرکسی می‌تواند بشود) قادر است رسانه های چاپی و الکترونیکی را رمزگشایی، ارزیابی، تجزیه و تحلیل و تولید کند.
سواد شبکه ای15
این سواد دربرگیرنده دانشی است که معنی آن متضمن مواردی است چون آگاه بودن از گستره و کاربردهای منابع و خدمات اطلاعاتی شبکه های جهانی، شناخت نقش و نوید اطلاعات شبکه ای درمحل مشکلات و انجام فعالیتهای حیاتی پایه، و شناخت نظامی که اطلاعات شبکه ای به واسطه آن تولید شده، سر و سامان یافته و دسترس پذیر می شوند. مهارت‌های موردنیاز این سواد عبارتند از توانایی بازیابی انواع خاصی از اطلاعات از شبکه با استفاده از گروهی از ابزارهای کشف اطلاعات و آمایش اطلاعات شبکه ای و الکترونیکی به واسطه ترکیب آنها با دیگر منابع، و نیز توانایی ارتقاء کیفیت اطلاعات جهت افزودن ارزش آن در موقعیت های ویژه و استفاده از اطلاعات شبکه ای برای تجزیه و تحلیل و اتخاذ تصمیمات مربوط به مسائل شخصی و کاری و کسب خدماتی که موجب ارتقاء کیفیت زندگی می شوند.
سواد آموزی تابعی
یونسکو در سال1978، باسواد تابعی را اینطور تعریف می کند: باسواد تابعی شخصی است که پس از کسب مهارت ها و معلومات اساسی بتواند در کلیه فعالیت های اجتماعی که مستلزم سواد است به نحو موثری شرکت جوید و با استفاده از توانایی های خواندن و نوشتن و حساب کردن برای رشد خود و توسعه جامعه اش گام بردارد. به عبارت دقیق تر سواد آموزی (تابعی) خود تابعی از تغییرات محیطی و زمینه ای (فکری) هر جامعه در زمان های مختلف است (ابراهیم زاده، 1375).
سواد تکنولوژی16
‏توانایی درک واستفاد‏ه از رایانه ، اینترنت‏، توانایی استفاد‏ه از اطلاعات فنی د‏رجامعه در زمینه‌های مختلف‏،‏توان تطبیق ، درک واستفاـ‏ه دائمی از نوآوری های صورت گرفته د‏ر زمینه فناوری (میرحسینی،1390).
سواداجتماعی17
آگاهی از نقش اطلاعات د‏ر جوامـع پیچیده امروزی‏، مسئولیت‌پذیری نسبت به اجتماع وتطبیق رفتارهای
فردی با خواسته‌های جامعه‏، دانش چگونگی نقش اطلاعات د‏ر زندگی گروه‌ها، شوراها و … ( میرحسینی،1390).
سواد رسانه ای18
سواد رسانه‌ای یک نوع درک متکی بر مهارت است که می‌توان براساس آن انواع رسانه‌ها را از یکدیگر تمیز داد و انواع تولیدات رسانه‌ای را از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد. این مورد طوری مفهوم سواد را گسترش می‌دهد که شامل رسانه هایی که پس از چاپ ظهور کرده و چشم انداز اطلاعاتی ما را تحت استیلای خود قرار داده اند، بشود؛ هم چنین این سواد به مردم جهت درک، تولید و انتقال معانی در فرهنگی متشکل از تصاویر، کلمات و صدای نیرومند کمک نماید. (شکرخواه، 1384)
باسواد رسانه ای (که هر کسی می تواند بشود) قادر است رسانه های چاپی و الکترونیکی را رمز گشایی، ارزیابی، تجزیه و تحلیل و تولید کند. (صیامیان وشهرابی،1383). بنابراین سواد اطلاعاتی فن و توانمندی استفاده از رایانه و ابزارهای مرتبط به رایانه و سواد رسانه‌یی به توانمندی استفاده و درک مطالب یا محتوای رسانه‌ها گفته می‌شود.
سواد ارتباطات
از دیدگاه علمای علم ارتباطات، جامعه حاصل برقراری ارتباط بین افراد در سطوح مختلف بوده و ارتباط مبنای شکل گیری یک جامعه است.تعریف واحدی از ارتباطات که همه را قانع کند وجود ندارد. در 1970، فرانک دنس 126 تعریف انتشار یافته را شناسایی کرد. از نظر برخی معنای آن تبادل متفکرانه دیدگاه ها از طریق یک مکالمه معنادار بین دو انسان است ؛ برخی آن را به پیام ساده ارسال شده، بدون تفکر یا درخواست بازخورد، اطلاق می کنند، با این تعریف اخیر، می توان گفت ماشین‌ها و جانوران نیز ارتباط برقرار می کنند.بنا بر تعبیری سواد ارتباطات را اینگونه می‌توان تعریف کرد : قابلیتی است که فرد را در ایجاد، تداوم و تعمیق رابطه با دیگران توانمند می‌سازد.
سواد چند فرهنگی19
سواد چند فرهنگی درک اعتقاـ‏ات ورسوم فرهنگی وتوجه به تفکرات د‏یگران د‏رک شباهت ها و اختلافات درعقاید وظواهر زندگی‏، درک فناوری بر فرهنگ‏، درک پیامدهای ناهنجاری هایی مانند تعصبات‏، تبعیض نژادی‏،د رک اهمیت فناوری در برقراری ارتباطات با سایر گروه های فرهنگی(میرحسینی،1390 ).
منظور از سواد فرهنگی، شناخت «میدان های» فرهنگی مختلف (به تعبیر بوردیو) یا شناخت قواعد نوشته و نانوشته، گونه‌ها، گفتمان‌ها، انواع سرمایه‌ها، ارزش‌های فرهنگی موجود، زمینه‌ها و ملزوماتی است که بر عمل انسان‌ها تاثیر می گذارند . این شناخت، سواد خاصی را در ارتباط با «میدان» معینی در اختیار افراد قرار می‌دهد و به آن‌ها امکان می‌دهد که بدانند چه اتفاقاتی پیرامون آن‌ها در حال وقوع است تا بتوانند در خصوص نحوه تعامل با آن میدان‌ها تصمیم بگیرند یعنی بتوانند تشخیص دهند که چه رفتارها، کردارها، گونه‌ها یا گفتمان هایی در شرایط خاصی مناسب یا مقتضی هستند. از آنجا که معناسازی با توجه به «میدان» صورت می گیرد میزان آشنایی افراد با نظام های معنایی مختلف (مثلا زبان بدن و یا مد) و کنش های مرتبط با آنها و همچنین توانایی افراد در خوانش و استفاده از نظام های معنایی مختلف، میزان برخورداری آنان از سواد فرهنگی را تعیین می‌کند. سواد رسانه ای نیز که در یادداشت پیشین بدان پرداختیم به همین ظرفیت‌ها و توانایی‌ها با توجه به نظام‌های معنایی مرتبط با میدان رسانه‌ها اشاره میکند. (شکرخواه، 1384)
در یک جامعه چند فرهنگی، مانند جامعه ایران سواد فرهنگی به معنی تسامح، تساهل و مدارای بیشتر، درک و دیالوگ آزاد بین هویت‌های اجتماعی، قومی، و مذهبی مختلف و احترام به عقاید دیگران و پذیرش تفاوت‌های فرهنگی است. شهروندان چنین جامعه ای از طریق تکنولوژی های ارتباطی و اطلاعاتی،اطلاعات خودرا افزایش داده نسبت به گردآوری و استفاده کارآمد از آنها مبادرت ورزند. سواد فرهنگی همانند مفاهیم مکمل آن یعنی سواد رسانه ای، سواد دیجیتال، سواد کامپیوتری، سواد اطلاعاتی، سواد سمعی و بصری زیربنای اصلی جامعه مبتنی بر دانایی محسوب می‌شود.
سواد جهانی20
درک نقش اطلاعات در از بین بردن مرزهای مجازی‏،‏درک عمیق نسبت به جهان اطراف و جوامـع انسانی‏.(میرحسینی،1390 ).
سواد دیجیتالی21
ارزیابی وترکیب اطلاعات به شکل های مختلف،‏ارایه اطلاعات بااستفاده از فرصت های رایانه ای و تحلیل و د‏سترسی به اطلاعات و پرد‏ازش داد ها. ‏.( میرحسینی ،۱۳۹۰ ).
سواد اقتصادی22
توان ارزیابی هزینه‌ها، سودها ومحدودیت‌های منابـع و مقایسه هزینه‌ها و سودها، د‏رک رقابت های اقتصادی ، کمبودها، موانع تجاری‏، ارتباطات بین خریداران وفروشندگان، درکنقش موسسات خصوصی و ملی ،‏د‏رک ناهنجاری های مانند تورم‏،‏بیکاری. ‏( میرحسینی ،۱۳۹۰ ).
سواد تجاری23
درک تاثیرفن آوری بر تجارت‏،‏ توانایی تدوین استراتژی جهت خلق واستفاد‏ه از موقعیت های تجاری‏،‏ نقاد‏ی موقعیت های مختلف تجاری وبالا بردن قابلیت های کاری‏(میرحسینی، ۱۳۹۰).
سواد سلامتی24
درک مفاهیم سلامتی ومشارکت در ترویج آن ،‏تونایی استفاده از آموزش های پزشکی ،‏توانایی تشـیص اشتباهات ودرک چرایی تجویزدـ‏اروها. ‏.( میرحسینی ،۱۳۹۰ ).
‏سواد انتقادی25
‏توانایی یادگیری مستمر، توان ارزیابی موضوع مورد نظر،‏ مشارکت موثرو برقراری ارتباط مستمر د‏ر جامـعه با استفاد‏ه از تفکر منطقی و ترویج ، خلاقیت وآ‏فرینش در امور روزمره‏‏.(میرحسینی،۱۳۹۰ ).
سواد ابزاری26
‏‏ ‏استفاده عملی وذهنی از فن‌آوری اطلاعات، سخت افزارها ونرم افزارها،‏ چند رسانه‌ای و رایانه‌ای‏.‏. (میرحسینی،۱۳۹۰ ).
سوادمنابـع27 28
توانایی درک شکل‏، نوع‏، مکان و روش‌های دست یابی به منابع اطلاعات، آگاهی از تغییرات ایجادشده د‏ر منابع‏ (میرحسینی،۱۳۹۰ ).
سوادپژوهشی
درک وتوان بهره گیری از فن آوری اطلاعات مورد استفاده محققان و دانشمندان (میرحسینی،۱۳۹۰).
2-2-2 سواد اطلاعاتی
اصطلاح سواد اطلاعاتی عموماً به عنوان توانایی ارزیابی و سازماندهی اطلاعات به منظور استفاده مطلوب از آنها با ضریب صحت بالا در یک گستره وسیع و متنوع از منابع تعریف شده مطرح می‌شود.
از دیدگاه وبر و جانسون سواد اطلاعاتی توانایی اتخاذ تدابیر مناسب برای شناسایی اطلاعات مورد نیاز است به گونه‌ای که دسترسی به آنها به استفاده صحیح ، اخلاقی و مفید در سطح جامعه منجر شود (فتاحی،1383).
به بیانی دیگر سواد اطلاعاتی قابلیتی است که فرد را در ارزیابی انتقادی اطلاعات به دست آمده و استفاده دقیق، موثر و خلاق از آنها به منظور رفع نیازهای اطلاعاتی خویش توانمند می‌سازد و در مقایسه با سواد کتابخانه‌ای، سواد اطلاعاتی بیشتر از جستجو در یک فهرست پیوسته یا مواد مرجع دیگراست زیرا سواد اطلاعاتی یک تکنیک نیست بلکه یک هدف برای آموزشگران است.
سواد اطلاعاتی به یک آگاهی از روشی که سیستم‌های اطلاعاتی کاربردی و ارتباط بین یک رفع نیاز اطلاعاتی ویژه وشناخت منابع مورد نیاز به منظور بازیابی اطلاعات برای رسیدن به حل مسئله است. سواد اطلاعاتی از دو کلمه سواد و اطلاعات ترکیب یافته است. اطلاعات را مردم بیشتر مترادف با اخبار یا داده‌های قابل تغییر و تفسیر می‌دانند و سواد عموما به توانایی خواندن و در موارد خاص، توانایی فهمیدن یا تفسیر دقیق از یک موضوع اطلاق می‌شود. با ترکیب این دو کلمه مفهوم جدیدی به نام سواد اطلاعاتی به وجود می‌آید. سواد اطلاعاتی توانایی تشخیص زمان نیاز به اطلاعات، یافتن اطلاعات مورد نیاز و ارزیابی و به کارگیری موثر اطلاعات تعریف شده است. واژه سواد در  برگیرنده مهارتهای مورد نیاز برای هرشخص است تا بتواند نقش مناسبی را در جامعه ایفا کند. ساده‌ترین حالت سواد مشتمل بر توانمندی کاربرد زبان است، بدین معنا که، فرد با سواد قادر به  خواندن، نوشتن و درک زبان بومی خود باشد. خواندن، نوشتن وآشنایی با حساب هنوز به عنوان مهارتهای اساسی در سواد به شمار می‌آیند، اما امروزه مهارتهای دیگری نیز برای بهره گیری از اطلاعات وجود دارد. سواد اطلاعاتی یک مهارت است، مهارتی که فرد را قادر می سازد نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، اطلاعات مرتبط با آن را بیابد و به نحوی موثری به کار گیرد. سه وجه تشخیص، یافتن و استفاده موثر از اطلاعات وجوه غالب تمامی تعاریف ارائه شده برای سواد اطلاعاتی هستند. در واقع اگر چه دسترسی مستقیم و بدون واسطه کاربران به منابع اطلاعاتی افزایش یافته ولی افزایش دسترسی به معنای رسیدن به اطلاعات سودمند و مرتبط نیست و استفاده از آن لازمه برخورداری از سواد اطلاعاتی است.
اینگونه مهارتها در عبارت سواد اطلاعاتی خلاصه می‌شود که آنها را برای اولین بار زورکوفسکی درسال ، 1974 میلادی مطرح کرد. البته، عبارتهای دیگری همچون سواد کامپیوتری، سواد رسانه ای، سوادکتابخانه ای، اطلاعات الکترونیکی و سواد فناوری اطلاعات نیز مطرح شده است. (طباطبائی،1378)
تعبیر سواد اطلاعاتی را نخستین بار پل زورکوفسکی به‌کار برد. وی در طرح پیشنهادی خود به کمیسیون ملی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی (ان.سی.ال.آی.اس.)29 ایالات متحده در 1974، به تبیین اهداف دستیابی به سواد اطلاعاتی پرداخت. او کسی را دارای سواد اطلاعاتی می‌داند که برای استفاده از منابع اطلاعاتی آموزش دیده باشد و بتواند با استفاده از اطلاعات مسائل خود را حل کند (دایره المعارف کتابداری،ج۲.). دراین تعریف دوشاخص اصلی آموزش وتوانایی حل مسئله درنظرگرفته شده است. از نظر زورکوفسکی افراد باسواد اطلاعاتی به واسطه این دو شاخص توانایی بهتری دربهره‌برداری از اطلاعات دارند.
لی بورچینال30 در 1976 سواد اطلاعاتی را مهارتِ یافتن و استفاده از اطلاعات برای حل مشکلات و تصمیم‌گیری مؤثر و کارآمد دانست. در تعریف بورچینال، سواد اطلاعاتی به سه مهارت مربوط شده است: یافتن، حل مشکلات، و تصمیم‌گیری. وی نیز همچون زورکوفسکی بر مهارت حل مسئله تأکید کرده است.
لی بورچینال سواد اطلاعاتی را مهارتی دانسته که توانایی تشخیص، یافتن و استفاده موثر از اطلاعات را در حل مسائل مختلف به افراد می دهد. وی نیز مانند زورکوفسکی مهارت حل مسئله را از شاخص‌های مهم سواداطلاعاتی می‌داند.
رابرت تیلر31در 1979، سواد اطلاعاتی را توانایی حل مشکلات با استفاده از منابع اطلاعاتی دانست. از نظر او شناخت منابع و محل آنها برای پاسخ به سؤال، اصل اساسی سواد اطلاعاتی است.
با توجه به تعاریف فوق درباره سواد اطلاعاتی ،آشنایی و نحوه دستیابی به منابع برای حل مسا ئل به تنهایی کافی نیست. لذا این تعریف، تعریف کاملی نیست.
در دهه 1980 عنصر فناوری نیز وارد تعریف سواد اطلاعاتی شد. انجمن صنعت اطلاعات در 1952 اعلام کرد سواد اطلاعاتی دانشی است که به فرد کمک می‌کند تا بداند چگونه و کجا برای رسیدن به منابع دانش از فناوری اطلاعاتی استفاده کند. در همین دهه، ویلیام دمو32 تحت تأثیر نوآوری‌های فناوری در پردازش، ذخیره‌سازی، بازیابی، و انتقال اطلاعات تعریف جدیدی از سواد اطلاعاتی ارائه کرد: سواد اطلاعاتی مهارت و دانش دسترسی مؤثر به اطلاعات و ارزیابی آن اطلاعات است.
به نظر او سواد اطلاعاتی با شیوه تفکر رابطه مستقیمی دارد. پشتکار، توجه به جزئیات، و دقت در پذیرش عقاید منتشر شده صفاتی هستند که به پرورش این مهارت کمک می‌کنند.
در تعاریف دیگری که در دهه 1980 ارائه شد، سواد اطلاعاتی به‌عنوان سواد در جامعه اطلاعاتی مورد توجه قرار گرفت. برای مثال کارول کولثاو33 در 1987 گفت: سواد اطلاعاتی و سواد کارکردی (توانایی خواندن و استفاده از اطلاعات در زندگی روزمره، تشخیص نیاز اطلاعاتی، جست‌وجوی اطلاعات برای تصمیم‌گیری آگاهانه) بسیار به یکدیگر نزدیکند. لازمه سواد اطلاعاتی، توانایی کنترل اطلاعات تولید شده توسط رایانه‌ها و رسانه‌های ارتباط جمعی است. تحولات اجتماعی و فناورانه نیازمند مهارت و دانش جدید است.
34جان اولسن و35 بیل کونز معتقدند سواد اطلاعاتی درک نقش و قدرت اطلاعات، توانایی یافتن، استخراج، و استفاده از اطلاعات در تصمیم‌گیری‌ها توسط فرد است. همچنین توانایی تولید و دستکاری اطلاعات با استفاده از فرایندهای الکترونیکی، مهارت‌هایی هستند که جزء مهارت‌های سواد اطلاعاتی محسوب می‌شوند. به‌طور خلاصه، «سواد اطلاعاتی گسترش مفهوم سواد سنتی در پاسخ به جامعه‌ای است که ما در آن زندگی می‌کنیم».
در نیمه دوم دهه هشتاد میلادی، کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی از اصطلاح سواد اطلاعاتی به‌جای سواد کتابخانه‌ای استفاده کردند و برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان از کتابخانه‌ها کم‌کم جای خود را به برنامه‌های ارتقای سواد اطلاعاتی داد.
در پایان دهه 1980، نقش مهارت‌های کتابخانه‌ای در آموزش تفکر نقاد وارد برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان شد. در پایان این دهه دو کتاب درباره نقش کتابخانه در آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی منتشر شد. کتاب اول، نوشته «36پاتریکابرویک » و «37ای. گوردن گیی » ، بر نقش کتابخانه‌ها در پیشرفت آموزش عالی تأکید داشت؛ و کتاب دوم گزارش انجمن کتابداران امریکا بود. هر دو کتاب، سواد اطلاعاتی را موضوعی مرتبط به حرفه کتابداری در آموزش و پرورش تلقی کردند.
به نظرمی رسد در دهه 1980 نفوذ فناوریهای نوین اطلاعات در جامعه،تحولاتی را در تعریف سواداطلاعاتی به وجود آورده. سه وجه تشخیص، یافتن و استفاده موثر از اطلاعات درتعریف سواد اطلاعاتی برای حل مسئله در این دهه، با ابزاررایانه درآمیخته. قابلیت حل مسئله با عنوان «سوادرایانه‌ای» مطرح شده است.درواقع افراد با به دست آوردن اطلاعاتی درباره نحوه کاربا سیستم‌های رایانه‌ای به راحتی می توانند اطلاعات مرتبط با موضوع خود را شناسایی و با ارجاع به منابع مناسب وداده‌های مورد نیاز، برای حل مسئله و تصمیم‌گیری اقدام نمایند. از دیگر ویژگیهای این دهه رشد سریع اطلاعات به همراه تغییرات فناوری و تاثیر آن برگسترش مفهوم سواداطلاعاتی و باسواد اطلاعاتی است. در این زمان فردی باسواداطلاعاتی علاوه بر شناسایی اطلاعات موجود و محل نگهداری آنها باید توانایی نحوه گزینش آنها را برای بهره برداری مؤثر داشته باشد. نقش کتابخانه‌ها و کتابداران به عنوان عامل مهمی در افزایش مهارت سواد اطلاعاتی در این دهه مطرح و مورد بررسی قرار گرفته.
38کوستا (Costa) در1985، سواد اطلاعاتی را توانایی دستیابی، ارزیابی، و استفاده از اطلاعات از انواع گوناگون منابع تعریف کرده است. این تعریف جامعیت لازم را ندارد و بیشتر بر مهارتهای رفتاری و کاربردی تأکید دارد. همان طور که اشاره شد، سواد اطلاعاتی به شناخت و سپس مهارتها توجه دارد.
قدرت دسترسی به اطلاعات با ارزش، آگاهی از چگونگی سازماندهی دانش واطلاعات و روشهای مختلف جستجو و توان تشخیص مؤثرترین اطلاعاتی که برای حل مشکلات و تصمیم گیریها لازم باشد (نوروزی 1383).
سواد اطلاعاتی عبارت است از مجموعه مهارتهای جستجو، بازیابی و تحلیل اطلاعات، تشخیص اطلاعات معتبر و توان استفاده از اطلاعات و تفکر انتقادی در حل مسأله39(دویل، 1996).
در این دو تعریف از سواد اطلاعاتی، دو عنصر شناخت و مهارت مورد توجه بوده.افزون بر آن، در این تعریفها، پیامدهای مورد انتظار از سواد اطلاعاتی، یعنی رابطه آن با حل مشکل مشخص شده است. این امر، اهمیت اطلاعات در زندگی علمی و شخصی را بیشتر مشخص می سازد.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید