Journal of Information Technology Management University of Tehran
ISSN: 2008-5893 Faculty of Management
EISSN: 2423-5059
Vol. 9, No. 2; PP. 253 – 276
Summer 2017

Identifying Qualitative Factors Affecting the
Production and Distribution of Information and Knowledge in Science and Technology Parks of Iran
Ali Haji Shamsaei 1, Fatemeh Nooshinfard 2, Fahimeh Babalhavaeji 3
Abstract: This study was conducted in order to identity Qualitative factors affecting the production and distribution of information and knowledge in science and technology parks of Iran. The research was Applied Research in which, qualitative method was carried out. The population of the study was included of 10 managers of Knowledge-based Companies. The data was collected from the population using semi-structured and in-depth interviews. For data analysis, content analysis was used. Results of the qualitative factors affecting the production and distribution of information and knowledge in science and technology parks of Iran, led to extraction of 39 components which were classified in four categories: I) Foreign and domestic policy, II) Financial and economic support, III) Infrastructure barriers and IV) Cultural barriers. Results howed that overcoming the political, financial and economic, infrastructural and cultural barriers has undeniable impact on production and distribution of information and knowledge.

Key words: Distribution information and knowledge, Iran, Production of information and knowledge, Science & technology parks.

Ph.D. Candidate in Knowledge & Information Science, Faculty of Human Science, Islamic Azad University, Science & Research Branch, Tehran, Iran
Assistant Prof. in Knowledge & Information Science, Faculty of Human Science,
Islamic Azad University, Science & Research Branch, Tehran, Iran
Associate Prof. in Knowledge & Information Science, Faculty of Human Science, Islamic Azad University, Science & Research Branch, Tehran, Iran

Submitted: 03 / October / 2016
Accepted: 12 / February / 2017
Corresponding Author: Fatemeh Nooshinfard
Email: f.nooshinfard@yahoo.com

Journal of Information Technology Management د ناوری اطلاعات
دانشكدة مديريت دانشگاه تهران دورة 9، شمارة 2 تابستان 1396 صص. 276- 253

شناسايي شاخص ها و عوامل كيفي مؤثر بر توليد و توزيع اطلاعات و
دانش در پارك هاي علم و فناوري ايران
علي حاجي شمسايي1، فاطمه نوشين فرد2، فهيمه باب الحوائجي3
چكيده: پژوهش حاضر با هدف شناسايي عوامل كيفي مؤثر بر توليد و توزيع اطلاعات و دانش در پارك هاي علم و فناوري ايران انجام گرفت. پژوهش از نوع كاربردي است كه با روش كيفي اجرا شده است. براي گردآوري اطلاعات، از مصاحبة عميق و نيمـهسـاختار يافتـه اسـتفاده شـد.
جامعة پژوهش 10 نفر از مديران شركت هاي دانش بنيان بودند كه به صـورت هدفمنـد انتخـابشدند. براي تجزيه و تحليل داده ها، از روش تحليل محتوايي استفاده شد. يافته هاي پژوهش در رابطه با عوامل كيفي مؤثر بر توليد و توزيع اطلاعـات و دانـش در پـاركهـاي علـم و فنـاوريايران، استخراج 39 مؤلفه بود كه به چهار مقولة سياست داخلي و خارجي دولت ها؛ حمايـت هـايمالي و اقتصادي؛ رفع موانع زيرساختي؛ و رفع موانع فرهنگي طبقه بندي شدند. نتايج با توجه بـهيافته هاي پژوهش نشان داد رفع موانع سياسي، مالي و اقتصادي و زيرساختي و فرهنگـي، تـأثير انكارناپذيري در افزايش توليد و توزيع اطلاعات و دانش در پارك هاي علم و فناوري ايران دارد.

واژه هاي كليدي: ايران، پارك علم و فناوري، توزيع اطلاعات و دانش، توليد اطلاعات و دانش.

دانشجوي دكتري علم اطلاعات و دانش شناسي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات، تهران، ايران
استاديار گروه علم اطلاعات و دانششناسي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات، تهران، ايران
دانشيار گروه علم اطلاعات و دانششناسي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات، تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 12/07/1395 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 24/11/1395 نويسندة مسئول مقاله: فاطمه نوشين فرد
E-mail: f.nooshinfard@yahoo.com
مقدمه
در نظام توليدي گذشته، كار و سرمايه اصلي ترين منابع ايجاد ثروت و ارزش شناخته ميشدند؛ در حاليكه امروزه، دانش و اطلاعات به مهم ترين عامل ايجاد ثروت در نظام هـاي اقتصـادي تبـديلشده و رشد و توسعة اقتصادي كشورهاي پيشرفتة جهان امروز تا حد زيادي مرهون توليـد وسـيعاطلاعات، دانش و فناوريهاي نوين در اين كشورهاست (برگ، 2000). از طرفي، گسترش علوم و تغييرات سريع دنياي كنوني، سازمان ها را با چالش هاي متعددي روبه رو كرده است؛ به طوري كه سازمان ها براي دستيابي به كارايي و نوآوري بيشتر و اقتصاد شكوفا، يكي از راههاي تمايز خود از ديگران را در افزايش ميزان اتكاي خود بر دانش جست وجو مي كنند ( حسنزاده و تيمـوري تابـه،1394). در وضعيتي كه اهميت عوامل توليد همچون سـرمايه، نيـروي كـار و زمـين بـه دليـل در دسترس بودن يا امكان جايگزيني كاهش يافته، دانش مهم ترين منبع توليد و تعيين كنندة پيشـتازرقابت محسوب مي شود (شامي زنجاني و نجف لو، 1390، به نقل از سيدجوادين و ديگران، 1389).
كشورهايي كه اقتصاد خود را بر پاية اطلاعات و دانش بنا كرده اند، ظهـور اقتصـادي سـريعي يافته اند و توسعة آنها به انتقال بيشتر دانش در پهنة اقتصاد متكي شده است. چنين انتقالاتي هـم در بازار و هم خارج از بازار مشخص است و نقش دانش در توليد ثروت و پيشـرفت كشـورها هـرروز نمايانتر مي شود (شاه آبادي و ساري گل، 1392).
بهدنبال تحولات يادشده، كشورهاي توسعه يافته به عنوان يكي از رهيافت هاي استفادة بهينـهاز اطلاعات و دانش و همچنين توليد و توزيع اطلاعات و دانـش جديـد، در اواخـر دهـة 1950 و اوايل دهة 1960، نخستين پارك علم و فناوري را با هدف ايجاد نهادهاي اجتماعي مؤثر و فعـالدر امر توسعة فناوري، توسعة اقتصاد اطلاعات و دانش مدار و در نهايت گسترش نوآوري، تأسيس كردند (پارك علم و فناوري استان خراسان، 1390).
پارك هاي علم و فناوري با هدف به جريان درآوردن دانش بين بنگاهها، مؤسس ههاي كوچك، بازار و صنايع، دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي، در اشاعة فرهنگ رقابت و نوآوري در منطقه و انتقال فناوري بين بخش هاي مختلف، نقش مؤثري در توسعة اقتصاد اطلاعـات  مبتنـي بـر دانـش ايفـامي كنند (سلامي، بهگزين و شفيعي 1390).
اثربخشي پارك علم و فناوري، در ايجاد زنجيرة يكپارچه از پـژوهش تـا توليـد اسـت. حـذففاصلة بين تبديل نظريههاي علمي و تحقيقاتي به محصولات و خـدمات، هـدايت شـركت هـايدانش بنيان مسـتقر، تـأمين نيازهـاي واقعـي بـا ارائـة خـدمات بـاارزش افـزودة بـالا تـا مرحلـة تجاري سازي، زمينة مأموريتها و فعاليت هايي است كه در هر پارك علم و فناوري انجام ميشود (لوف استين و ليندالوف، 2000).
سابقة نخستين اقدامات اجرايي براي توسعة پارك هاي علمي ايـران در سـطح وزارت علـوم،تحقيقات و فناوري، به سال 1381 برمي گردد. اگرچه در مقايسه با جهان تأ سيس پارك هاي علـمو فناوري در ايران با تأخير 40 ساله اتفاق افتاد، به رغم نوپا بودن آن، طي دهة گذشته تعداد ايـنمراكز به 33 پارك علم و فناوري در سطح وزارت علوم، تحقيقات و فنـاوري و 157 مركـز رشـدرسيده است (پارك علم و فناوري استان سمنان، 1390). تحقيقات نشان ميدهد با اينكه بيش از يك دهه از فعاليت اين مراكز مي گذرد، در رابطه با نقش و عملكرد پـارك هـاي علـم و فنـاوريايران در تحقق اهداف و وظايف تعيينشده در اساسنامة آنها، مطالعات جامع و مؤثري انجام نشده است. از اين رو، پژوهش حاضر با توجه به اهميت موضوع و مسائل مهم دربارة پارك هاي علـم وفناوري كشور، همانند شفاف سازي عملكرد پارك هاي علم و فناوري و تأ ثير آنها در جريان توليـداطلاعات و دانش، انتقال و همگامي دانش با نياز و فرصت و تبديل آن به اختراع، ورود اختراع به بازار و نوآوري، تعيين قوتها و ضعف هاي موجود در پارك هاي علم و فناوري از نگاه شركت هاي دانشبنيان و ارائة راهكارهايي براي رفع ضعف ها و تقويت قوتهاي اين نهادها، درصدد برآمد تـاعوامل كيفي مختص به جريان توليد و توزيع اطلاعات و دانش در پارك هاي علم و فناوري ايران را شناسايي و مطالعه كند.
پيشينة نظري پژوهش پارك هاي علم و فناوري
در ادبيات مرتبط با پاركهاي علم و فناوري از واژهها و اصطلاحهاي متعددي استفاده شده است.
بررسي هاي كونگ (2016) نشان مي دهد، حدود 30 واژه يا اصطلاح در ايـن زمينـه وجـود دارد.
برخي پژوهشگران تلاش كـرده انـد بـا انتخـاب يـك واژه يـا اصـطلاح اصـلي، سـاير واژههـا رازيرمجموعة آن قرار دهند. براي مثال، كاستلز و هال واژة »تكنوپل« را واژة اصلي در نظر گرفتند و اصطلاح هـاي »پـارك تكنولـوژي«، »شـهر علمـي«، »تكنـوپليس « و »مجتمـع تكنولوژيـكصنعتي« را زيرمجموعه هاي تكنوپل معرفي كردنـد (حـاجي زاده و سـرداري، 1391، بـه نقـل ازكونگ، 1998).
تعاريف و تعابير مختلفي براي پارك هاي علـم و فنـاوري وجـود دارد. طبـق تعريـف انجمـنبين المللي پارك هاي علمي، پارك علم و فناوري سازماني است كه توسـط متخصصـان حرفـه اي مديريت مي شود و هدف اصلي آن افزايش ثروت در جامعه از طريق ارتقـاي فرهنـگ نـوآوري ورقابت ميان شركت هاي حاضر در پارك و مؤسسه هاي متكي بر علـم و دانـش اسـت. بـهمنظـوردستيابي به اين هدف، پارك علمي ضمن به جريان انداختن دانش و فنـاوري ميـان دانشـگاه هـا،مؤسسه هاي پژوهش و توسـعه ، شـركتهـاي خصوصـي و بـازار، آن را مـديريت كـرده و رشـدشركت هاي متكي بر نوآوري را از طريق مراكز رشد و فرايندهاي زايشي تسهيل مي كند (انجمـنبين المللي پارك ها، 2015).
به طور خلاصه مي توان گفت پارك هاي علم و فناوري در اقتصاد دانش محـور ، سـه كـاركرد عمده دارند (سلامي و همكاران، 1390):
كمك به افزايش دانـايي شـركتهـا و بنگـاه هـاي اقتصـادي از طريـق فـراهمآوردن زمينههاي لازم براي انتقال دانش از مراكـز تحقيقـاتي و دانشـگاه هـا بـه بنگـاه هـاي اقتصادي؛
كمك به ايجاد شركت ها و مؤسسههاي اقتصادي جديد؛
ايجاد فضاي جذاب براي سرمايه گذاران خارجي با فراهمآوردن مجموعه اي از شركت ها و بنگاههاي اقتصادي دانش محور و متكي بر نـوآوري و ايجـاد محـيط مناسـبي بـراي رقابت، نوآوري و بهره برداري از دانش ها و ظرفيت هاي اقتصادي منطقه.
همان طور كه گفته شد، سابقة پارك ها و شهرك هاي علمي و فناوري، به اواخر دهـ ة 1950 و اوايل 1960 برميگردد؛ زماني كه موضوع اشتغال فـارغ التحصـيلان دانشـگاهي و فـراهم كـردن موقعيتي براي تسهيل كارآفريني و كسب درآمد بـراي دانشـگاه از محـل تحقيقـات، در دانشـگاهاس تنفورد آمريك ا مط رح ش د. در آن زم ان، زمين ي را در كن ار دانش گاه در نظ ر گرفتن د ت ا فارغالتحصيلاني كه تمايل به ايجاد شركت هاي تحقيقاتي و مهندسي دارند، بتوانند با شرايط ويژه در آن مستقر شوند (صفاري نيا، 1391). همچنين پيدايش پـارك پژوهشـي مثلثـي در كارولينـايشمالي و درة سيليكون در كاليفرنيا در همسايگي دانشگاه ها و مؤسسه هاي آمـوزش عـالي قـوي،طليعة ايجاد پارك ها و شهرك هاي علمي فناوري و تحقق مدل هاي اوليـة آنهـا بـود . نخسـتين پارك ها و شهرك هاي فناوري در اروپا در اواخر دهة 60 شكل گرفتند كه از آن جمله مي توان به كمبريج و هريوت وات در انگليس و گره نويل و سوفيا آنتي پوليس در فرانسه اشاره كرد. اكنـوننزديك به 1200 پارك علم و فناوري در بيش از 60 كشور جهان وجود دارد كه نزديك بـه 300 نمونة آن در آمريكا تأ سيس شده است. شمار پارك هاي انگلستان، فرانسه، كانادا، ژاپن و اسـتراليا بهترتيب در رتبههاي بعدي قرار دارند (انجمن پاركهاي علم و فناوري، 2015).
پارك هاي علم و فناوري در ايران
اولين اقدامات اجرايي براي توسعة پارك هاي علمي در سطح وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، در سال 1381 انجام شد. با توجه به امكانات موجود در سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي ايران و مشابهت ساختاري و مأموريتي اين سازمان با پارك هاي علمي، وزارت علوم، تحقيقات و فنـاوريبه تأسيس هشت پارك علم و فناوري در استان هاي مختلف اقدام كرد. هم اكنـون در ايـران 29 پارك علم و فناوري، 115 مركز رشد در مجموعة وزارت علوم، تحقيقـ ات و فنـاوري و 35 مركـزرشد در مجموعة وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي وجود دارد كه بيش از 2000 شـركتدانش بنيان در اين پارك ها فعاليت مي كنند (وزارت علوم، تحقيقات و فنـاوري، 1387). اگرچـه درمقايسه با جهان، تأسيس اين مراكز با تأخيري 40 ساله اتفاق افتاد، به رغم نوپا بودن ايـن مراكـز، طي دهة گذشته شاهد دستاوردهاي شايان توجهي به ويژه در عرصة پزشكي و توليد دارو بوده ايم.
اما نكت ة تأمل برانگيز اين است كه توان پارك هاي علم و فناوري بيش از اين هاست. مرور برخـياهداف و مأموريت هاي پيش بينيشده براي پارك هاي علم و فناوري، از جمله تسـهيل در فراينـدانتقال تكنولوژي به صنايع كشور، تسريع در روند تجـاريكـردن دسـتاوردهاي پژوهشـي و رشـدصنايع كوچك و متوسط بر تكنولوژي هاي پيشرفته، ضمن نمايان كردن اهميت ايـن مراكـز، بـراين واقعيت صحه مي گذارد كه توجه به پارك هاي علم و فناوري تـأثير انكارناپـذيري در توسـع ة اقتصاد دانش بنيان كشور داشته است.
جايگاه پارك هاي علم و فناوري در توسعة كشورها
بر اساس پژوهش هاي انجام شده، پارك هاي علم و فنـاوري و مراكـز رشـد بـه عنـوان بخشـي اززيرساخت هاي نوآوري در كشورها ايجاد شدهاند كه در زمينة انتقال و انتشار دانش و تكنولوژي و كمك به تحقق نتايج پژوهش در تجاري سازي فعاليت مي كنند (حـاجي زاده و سـرداري، 1391).
عامل اصلي پيش برندة ارزش چنين سازمان هايي دانش اسـت . در واقـع تفـاوتهـاي موجـود درعملكرد شركت هاي فناور مستقر در پارك هـاي علـم و فنـاوري نسـبت بـه سـاير شـركت هـا را مي توان به تفاوت در دانش راهبردي آنها نسبت داد (جمالي، 1395). در دنيـاي پيشـرفتة امـروز ، نقش و جايگاه پارك هاي علم و فناوري در توسعة كشورها حائز اهميت است، به طوري كـه از آن به عنوان نهادي پيشگام در توسعه ياد ميشود. كشورهاي پيشرفته به دلايل زير، پارك هاي علم و فناوري را مهم مي دانند:
نهاد اجتماعي و حلقه اي از زنجيرة توسعة اقتصادي مبتني بر فناوري است؛
راهبردي هماهنگ براي توسعة ملي يا منطقه اي به شمار مي رود؛
جايگاه شكل گيري و توسعة بسياري از پديده هاي نوظهور فناورانه است؛
ايفاكنندة نقش محوري در توسعة اقتصادي كشورهاست؛
توسعة نوآوري هاي دانش محـور را از طريـق م ؤ سسـه هـاي كوچـك و متوسـط ميسـرمي كند.
مدل جريان توليد و توزيع دانش در پارك علم و فناوري
مدل جريان توليد و توزيع دانش در پارك علم و فناوري در قالب شكل 1 به نمايش گذاشته شده است.

خاص

موضوعات

در

جامع

اطلاعات

خاص

موضوعات

در

دقيق

اطلاعات

توليدات
)
خدمات

و

كالاها
(

بازخورد
/
تقاضا

بازخورد
/
تقاضا

بازخورد
/
تقاضا

بازار

و

فروش
)
جاري
ت
سازي
(

سرمايه
صنعتي

توليد

بخش

در

ذاري
گ

توسعه

و

طراحي

)
فناوري

رشد

و

انتقال

بر

مبتني
(

خاص

موضوعات

در

جامع

اطلاعات



قیمت: تومان


پاسخ دهید